Gezag komt bij God vandaan

De ideeën van Johannes Calvijn over de overheid zijn erg belangrijk geweest voor de staatsvisie van gereformeerden. En nog steeds zijn die ideeën belangrijk, zegt Van der Staaij: “Calvijn is heel actueel. Ik herinner mij een debat met minister Koenders (PvdA) waarin hij niet begreep dat de SGP bijbels uitging van het gebod ‘Gij zult niet doodslaan’ en toch de mogelijkheid van doodstraf voor oorlogsmisdadigers en terroristen openhield. Calvijn kende deze vraag ook, letterlijk zelfs, en gaf er een duidelijk antwoord op dat ik zo kon gebruiken.” Calvijn is de theoloog waarbij alles draait om de eer van God. Dat is ook te merken in zijn visie op de overheid. “Kerk en overheid staan zelfstandig naast elkaar, maar beiden in dienst van God. De overheid is gebonden aan de Wet van God. De overheid als dienaresse Gods vereist ook de plicht van burgers om haar te gehoorzamen. Naast de kerk heeft de overheid een eigen rol. Kerk en staat zijn beiden gebonden aan Gods wet, maar met respect voor ieders eigen domein. Dit was in de tijd van Calvijn nieuw.

De kerk had namelijk wereldlijke aanspraken en de staat was geheel verweven met de kerk. Dit maakt Calvijn juist ook tot hervormer van de staat. Calvijn vond niet dat de staat over de kerk kon heersen, of andersom. In Genève heeft Calvijn het hier moeilijk genoeg mee gehad. De overheid bemoeide zich voortdurend met de kerk van Calvijn. De overheid had in deze stad een veel te dikke vinger in de pap. De autonome plaats van de kerk heeft Calvijn zijn leven lang moeten bevechten.”

Exclusief
Persoonlijk raadt Van der Staaij aan iedereen aan eens het laatste hoofdstuk van de Institutie te lezen over de staat: “Het zou goed zijn als in dit herdenkingsjaar veel mensen niet alleen over Calvijn lezen, maar ook van hem. En juist dat is zo puur en verrassend. Dat wat Calvijn in zijn Institutie heeft geschreven, geeft een goed beeld van zijn staatkundige visie. Dit heeft hij ook in die jaren in Genève in praktijk willen brengen. Calvijn heeft er bij het licht van de Bijbel grondig over nagedacht. Daarom spreekt het ook nu nog aan. Hij is evenwichtig. Hij spreekt over overheid in heel positieve bewoordingen als een gave van God, als een eervol ambt. Dat was toen een krachtig statement tegen wederdopers en daarmee ook weer nu tegen christenen in deze tijd voor wie politiek en overheid vooral een negatieve lading heeft.” Meer dan eens wordt gezegd dat Calvijn democratie mogelijk heeft gemaakt. Hij voerde deze namelijk bescheiden in de kerk in. Volgens het SGP-Kamerlid zijn er onmiskenbaar bij Calvijn positieve duidingen voor meer inbreng van het volk: “Calvijn is zich er goed bewust van dat ook de staat deel uitmaakt van een zondige werkelijkheid. Hij heeft oog voor de ontsporing. Als eerste zegt hij dan ook dat het beter dat de macht niet in handen is van één persoon, maar van meerdere personen is. In de kerk, maar ook bij de overheid. Het volk krijgt meer inbreng, maar gezag ontlenen aan het volk, dat kan niet. Volksoevereiniteit wijst hij af. Het gezag komt bij God vandaan. Dit betekent niet dat we daarmee de staat moeten vergoddelijken. Het zijn zondige mensen die de overheidsmacht uitoefenen. Wat dat betreft, mag je de visie van Calvijn – en dat blijkt op meerdere punten – ook heel nuchter en realistisch noemen. De kracht van Calvijn is juist ook dat hij ruimte biedt voor verscheidenheid, geen exclusieve voorkeur heeft voor een bepaalde regeringsvorm. In elk geval verzet hij zich tegen allerlei absolutistische aanspraken van vorsten en heersers.”

Typisch Calvijn
Calvijn had een hekel aan het begrip ‘calvinistisch’, juist ook, omdat hij terug wilde naar de bronnen, naar de Bron. Daarbij is het ook zo dat Calvijn in zijn denken voortdurend teruggreep op Augustinus. Calvijn wilde hiermee ook aantonen dat hij geen ‘nieuwe leer’ introduceerde. Het ging niet om Calvijn, maar om een visie die zich duidelijk verankerd weet in de Schrift. En dat Calvijn dat niet steeds gedaan heeft kan niemand hem verwijten. Zo vond de reformator dat de overheid ook gebonden is aan de eerste tafel van de Wet. Dat vond hij terug in de Bijbel. De Tien Geboden zijn altijd weer het richtsnoer, ze hebben een centrale plaats. Als regel der dankbaarheid, als kenbron van de zonde, maar zeker ook als leidraad voor de inrichting van de samenleving. Dit heeft de gereformeerde traditie ook altijd gekenmerkt, denk maar aan Artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Geen ‘calvinisme’ dus. Toch zijn bepaalde punten wel echt typisch ‘Calvijns’ te noemen: “De overheid heeft een taak op het terrein van de godsdienst, maar nooit met het zwaard bekering afdwingen. De overheid moet wel weer de vertaling en verspreiding van Bijbels bevorderen. Calvijn beklemtoont de gebondenheid van de overheid aan de Tien Geboden, maar vindt het juist dwaas, gevaarlijk en onjuist te stellen dat een staat niet juist is ingericht als men de burgerlijke wetten van Mozes niet in praktijk brengt. Integendeel, volgens Calvijn zijn die wetten alleen voor Israël gegeven. Wel houden de achterliggende beginselen hun betekenis. Calvijn verwacht staatsmanswijsheid. Een wijs wetgever heeft rekening te houden met de toestand, tijd en plaats van het eigen volk. Kijk, van buitenaf wordt nog wel eens gedacht dat christenen net zo met de Bijbel omgaan als moslims met de koran door alles wat daarin staat in te voeren, maar zo werkt het bij Calvijn echt niet.”

Humaan
Van der Staaij noemt Calvijn in één woord: “evenwichtig”. De overheid moet niet alleen waken over de naleving van de eerste tafel van de Wet, maar ook over de tweede tafel. Dat dient evenzeer het welzijn van de samenleving. “Die sociale milde kant van Calvijn moeten we ook benadrukken, anders doen we hem geen recht. Juist hier komt hij ook uit de verf. Hij waarschuwde bijvoorbeeld tegen woeker, slavernij en corruptie in zijn tijd. Je kunt hem niet neerzetten als een harde man. Voor jongeren, bijvoorbeeld, pleitte hij voor mildere straffen dan de overheid wilde. Slappe toegeeflijkheid verknoeit heel erg veel, maar harde straffen verwonden meer dan ze genezen, schreef hij. Calvijn is ten onrechte bezoedeld door de terechtstelling van Michael Servet, die de Drie-eenheid loochende. De vervolging was door de Roomse kerk al ingezet. De overheid in Genève vond op eigen gezag, zoals destijds breed gedragen werd, dat de doodstraf op zijn plaats was tegenover het hardnekkig loochenen van de Drie-eenheid. Het tekent Calvijn dat hij Servet nog opzocht in de gevangenis en pleitte voor een mildere uitvoering van de straf. Calvijn en Genève waren in de context van die tijd humaner dan de rooms-katholieken.”

Jurist
Van der Staaij: “Calvijn is heel realistisch, maar ook positief over de staat. Het is geen idealistische theorie, zo van: als we het zo doen dan komt het goed. Er zit levenswijsheid in. Het gebrek van de mens is dat het nodig is dat er meerdere mensen aan het roer staan. Tenslotte gaat het ook bij de overheid om de eer van God. Kerk en staat zijn onderscheiden, maar moeten harmonisch samenwerken. Beiden zijn ze op aarde gesteld om God te dienen. Misschien is daarom de SGP wel de meest calvinistische partij van Nederland, omdat ze altijd dit heeft weten vast te houden als de kern.” Het Kamerlid Van der Staaij geeft graag toe dat hij veel aan de werken van Calvijn heeft, omdat ze zo bijbels onderbouwd en duidelijk zijn. Maar er is nog iets anders. Van der Staaij: “Je kunt in zijn uiteenzettingen merken dat Calvijn ook juridisch geschoold was. Zie bijvoorbeeld de uitvoerige manier waarop hij over wetgeving spreekt. Dat spreekt mij als jurist natuurlijk ook erg aan.”

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen