C.S. Lewis daagt uit tot denken

Het gezond verstand van een leek

Boeken van C.S. Lewis (1898-1963) zijn tegenwoordig in haast alle christelijke boekhandels te vinden. Boeken als Het probleem van het lijden, De grote scheiding en Onversneden christendom zijn voor het eerst of opnieuw uitgeven in de bekende - en mooie! - banden van uitgeverij Kok. En nu is daar Varensporen en olifanten, een vertaling van een bundel opstellen en lezingen die in 1967, vier jaar na het overlijden van Lewis, onder de titel Christian Reflections voor het eerst werd uitgegeven. Fans van deze verdediger van het christelijk geloof zullen blij zijn met dit boek. De treffende voorbeelden, heldere argumentaties en mooie zinnen staan garant voor leesplezier. Maar voegt het boek ook iets toe? Vinden we hier iets wat niet in de andere boeken is te vinden?

De inleiding van vertaler Arend Smilde doet het ergste vermoeden. Het regent zinnen als "in De futilitate (Over zinloosheid) hamert hij op een favoriet aambeeld" en "het derde stuk zal iedereen die het een en ander van Lewis heeft gelezen bekend voorkomen naar stijl en naar inhoud". Uiteindelijk blijkt het mee te vallen, en wel om drie redenen: vanwege de doelgroep, de inhoud en de breedte.

De academie

Om met de doelgroep te beginnen: Lewis richt zich tot de hoger opgeleide met een brede interesse. Leergierige studenten bijvoorbeeld, die een vakstudie volgen maar zich daarnaast verder willen belezen. Die niet voor de school, maar voor het leven willen leren. Dit is een andere doelgroep dan die van de meeste van zijn andere boeken. Onversneden christendom bijvoorbeeld is ontstaan naar aanleiding van radiolezingen voor de BBC, gericht op de gemiddelde Brit. Lewis bezat de gave om pittige onderwerpen helder en eenvoudig aan de luisteraar uit te leggen. In Varensporen en olifanten echter zet hij dit talent in voor een ander publiek.

En dat is winst, want iedere groep in de samenleving heeft zo zijn eigen vragen, uitdagingen en problemen. Die van studenten zijn niet gewichtiger dan - om een dwarsstraat te noemen - die van autoverkopers, maar ze vragen wel om specifieke antwoorden. Helaas verschijnen er maar weinig boeken die op een toegankelijke manier deze vragen stellen en antwoorden geven. Het wordt al snel voer voor specialisten. In Varensporen en olifanten is dat niet het geval. Meer van dergelijke boeken zijn echter wel wenselijk, want Lewis geeft niet alle antwoorden, en ook niet de antwoorden - als dat al zou kunnen. Op naar de inhoud.

Cultuurvisie

Dit boek gaat over van alles: literatuur, kerkmuziek, het gebed, moderne theologie, geschiedenis, de psalmen en, vooral, filosofie. Maar liefst drie van de veertien hoofdstukken gaan over onderwerpen die Lewis eerder aan de orde stelde in zijn filosofische boekje De afschaffing van de mens. Het verschil: deze drie stukken zijn beter geschreven. In deze essays keert Lewis zich tegen het subjectivisme en betoogt hij dat goed en kwaad absoluut zijn, een bovennatuurlijke oorsprong hebben en gekend kunnen worden door de menselijke rede. Daarin gaat hij vrij ver. "Wat de zondeval betreft zou ik willen beweren dat de toon van de Schrift in het algemeen niet de overtuiging voedt dat de kennis van de Wet bij ons in dezelfde mate verdorven is als het vermogen om ons aan de Wet te houden." Helaas werkt hij dit "in het algemeen" - een argument waar ik weinig mee kan - maar met een enkel voorbeeld uit. Hij noemt Romeinen 7 waar Paulus "met de meeste stelligheid spreekt over ons onvermogen om de zedenwet te gehoorzamen" maar ook "stelliger dan elders" zegt dat we het goede van de Wet inzien en ons naar de innerlijke mens erin verheugen. Ik zou op dit punt nog wel een uitvoeriger onderbouwing willen zien.

In het artikel over christelijk geloof en cultuur geeft hij een instructief overzicht van teksten over cultuur uit de Bijbel en de geschriften van kerkvaders en christelijke schrijvers. Lewis is van mening dat misbruik van cultuur het goede gebruik ervan, ook door christenen, niet in de weg hoeft te staan. "Iedere weg uit Jeruzalem moet ook een weg naar Jeruzalem zijn". Hij onderbouwt dit uitvoerig, maar het beeld zelf roept vragen op. Het wekt de suggestie dat je zonder problemen kunt omkeren op de weg en terug gaan. Is het beeld van een rots of berg niet beter dan dat van een weg? Je kunt wel van een berg vallen, maar niet er zonder hulp opklimmen.

Hele zinnige observaties zijn te vinden in het stuk 'Religie: werkelijkheid of surrogaat? '. Hoewel hij overtuigd is van de kracht van argumenten merkt hij bij zichzelf en in zijn omgeving dat het vooral ervaringen zijn die mensen aan het wankelen brengen. "Dingen waarvan we weten dat ze gevaarlijk zijn, daar kunnen we tegen als de klank of aanblik ervan niet te gevaarlijk is; het probleem zit voor ons vaak in dingen waarvan we weten dat ze ongevaarlijk zijn, maar die er vreselijk uitzien." En over studenten: "Hoeveel van de nieuwe studenten die uit een godsdienstig milieu naar Oxford komen en dan in het eerste jaar hun christelijk geloof loslaten hebben daar eerlijke argumenten voor te horen gekregen? (...) Bij mij

is een verandering van omgeving in het begin bijna altijd al goed voor een verzwakking van geloof." Reden te meer om als student lid te worden van een christelijke studentenvereniging en betrokken te blijven bij één kerkelijke gemeente.

Gezond verstand

Het tegenover elkaar zetten van ervaringen en argumenten is typisch Lewis, zo blijkt na een kleine driehonderd pagina's. Omdat deze stukken gaan over alle onderwerpen waar Lewis zich mee bezig hield, geeft deze bundel inzicht in de manier waarop Lewis zijn onderwerp aanpakt. Wanneer wij een stelling willen verdedigen kunnen we dat ruwweg op drie manieren doen.

Allereerst door gevoelsargumenten: "mijn gevoel zegt...". Daarnaast worden vaak autoriteitsargumenten in stelling gebracht: "Calvijn zegt ook dat...". Tenslotte zijn er logische argumenten: "deze conclusie volgt logisch uit die en die argumenten en tegenwerpingen".

Elk van deze argumenten heeft waarde. Je gevoel wordt gevoed door allerlei bewuste en onbewuste ervaringen uit het verleden en die kunnen heel waardevol zijn. Als acuut een beslissing genomen moet worden, heb je niet de tijd om alle voors en tegens op een rij te zetten. En in discussies is niet iedereen zo snel van geest dat hij of zij direct helder beargumenteerde antwoorden klaar heeft. Het probleem is wel dat je over gevoel heel lastig van gedachten kunt wisselen. En het kan ernaast zitten. Autoriteitsargumenten zijn vaak ook nuttig. Je kunt en hoeft niet over alles zelfstandig na te denken. Calvijn heeft over veel dingen zo goed nagedacht, op zijn mening kun je bouwen. Maar wat als iemand zegt: 'Calvijn, wie was dat? ' Of: 'ik heb deze tegenargumenten, wat zegt Calvijn daarover? ' Ook over autoriteitsargumenten valt lastig te discussiëren.

Het sterke van dit boek vind ik dat Lewis niet alleen betoogt dat logisch denken loont, maar dat ook Iaat zien. Van autoriteiten trekt hij zich dan ook weinig aan en met het gevoel is hij uiterst voorzichtig. "Komen er eenmaal passies in het spel, dan heeft menselijke rede, zonder hulp van de Genade, ongeveer evenveel kans om haar greep op de reeds verworven waarheden te behouden als een sneeuwvlok kans heeft om zijn structuur te bewaren in de opening van een laaiende oven." Dit is trouwens één van de weinige plaatsen in het boek waar Lewis wijst op het belang van Gods genade. Doorgaans kent hij aan de rede grote kracht toe en toont hij weinig oog te hebben voor de schaduwkanten van het menselijk denkvermogen. Maar wie het boek leest als tegenwicht tegen de grote waarde die wordt toegekend aan gevoelens en 'stand.nl'meningen aan de ene kant en het soms overtrokken ontzag voor autoriteiten aan de andere kant, kan van Lewis best wel wat leren. De inhoud is interessant, maar de echte meerwaarde zit in de methode die zichtbaar wordt door breedte van het boek. Kort samengevat is die: durf je gezonde verstand te gebruiken.

Wie Lewis' boek leest op dezelfde manier zoals het geschreven is, zal in staat zijn de betogen van kritische kanttekeningen kunnen voorzien. Daarvoor is wel nodig dat de lezer, net als Lewis, zijn eigen uitgangspunten helder heeft. En laten we de genade niet vergeten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen