Gedichten over oorlog

Last post

Vanavond zou ik naar leper. Het liep tegen zessen. Ik reed ondergaande zon tegemoet, en drie verdiepingen Dali-achtige wolken die door windkracht negen werden weg-

gejaagd, de hemel waaide van de aarde weg, ik moest hem laten gaan, ik reed en reed, 150 per uur, En raakte per minuut tien minuten achter. Daar ging mijn horizon.

Als ik in leper arriveer is het 1917. Duitsers hebben de zon kapotgeschoten. Het licht dat er nog is, zijn explosies. Ik bevind mij in een gedicht van Edmund Blunden.

Vanuit de loopgraven schrijft hij een ode aan de klaproos. Aarde heeft een groot Über-ich van bloemen over zich. Blunden heeft ze letterlijk in het vizier.

Het is hier een paar jaar lang de laatste seconde voor je sterft. Er zijn alleen maar kleinigheden.

Later hoor ik onder de Menenpoort de Last Post aan: Drie bugels die je tot tachtig jaar terug door wat nog over is van merg en been hoort gaan.

Herman De Coninck

Je hebt vast wel eens iets gezien of gehoord van de dodenherdenking op 4 mei. In Amsterdam op de Dam, maar ook op andere plaatsen, worden de gevallenen uit de Tweede Wereldoorlog herdacht. We nemen dan om 8 uur 's avonds twee minuten stilte in acht. Na die twee minuten wordt het Wilhelmus gespeeld. Maar ook ervóór is er iets te horen: een trompetsignaal. Dat signaal aan het begin van de twee minuten stilte wordt vaak 'The last post' genoemd.

Wij kennen dus die jaarlijkse dodenherdenking. Maar wist je dat in de Belgische plaats leper (vlak bij de Franse grens) iedere avond om 8 uur die 'Last post' te horen is? In de Menenpoort blaast men die nog elke avond ter nagedachtenis aan de vele soldaten (voornamelijk Engelsen) die tijdens de Eerste Wereldoorlog gesneuveld zijn.

In de herfstvakantie heb ik een bezoek gebracht aan leper en omgeving. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hebben zich hier de verschrikkingen afgespeeld van een loopgraafoorlog. De Duitse legers lagen vanaf 1914 tegenover de Engelse, Franse en Belgische strijdmachten. Een afschuwelijke strijd ontbrandde, waarbij drie en een half jaar lang de troepen elkaar over en weer bestookten en waarbij negen miljoen mensen zijn omgekomen. De linies lagen vanaf leper (niet zo ver van de Noordzeekust vandaan) tot bij Verdun in Noord-Frankrijk. Gedurende de gehele oorlog was er nauwelijks beweging in het front. De stad leper is geheel verwoest. Later is zij met financiële steun uit Europa herbouwd.

Wie in die omgeving rondrijdt, merkt de enorme hoeveelheid oorlogsbegraafplaatsen op. Vele tienduizenden soldaten liggen hier begraven. Daarnaast zijn er zo'n 90.000 soldaten nooit geïdentificeerd. In de al genoemde Menenpoort in leper (een monument ter nagedachtenis van de vele gesneuvelden) staan op de wan-

den van binnen en van buiten meer dan 54.000 namen gebeiteld van de soldaten die voor 1 5 augustus 191 7 gesneuveld waren zonder geïdentificeerd te zijn. Zij hebben dus geen eigen grafsteen kunnen krijgen. En op de grote Engelse begraafplaats 'Tyne Cot' vind je op de halfronde muur nog eens bijna 35.000 namen van degenen die daarna als vermist zijn opgegeven en nooit een gewoon graf hebben gekregen!

Bij die poort staat een bordje met enkele gedichten erop. Een daarvan is het bovenstaande gedicht van Herman de Coninck. Het herinnert aan het beroemde gedicht 'In Flanders field' van luitenant-kolonel John McCrae, een Canadese militair die de verschrikkingen van de oorlog meemaakte en de schrille tegenstellingen waarnam: de 'poppies' (klaprozen) bloeiden prachtig rood, de leeuwerik jubelde zijn lied, maar daarbovenuit ging het rumoer van de strijd. De dood heerste er.

De Coninck beschrijft in zijn gedicht hoe hij op weg is naar leper. Hij nadert de stad kennelijk vanuit het oosten en rijdt tegen de ondergaande zon in, die de enorme wolkengevaarten een geheimzinnig uiterlijk geeft, zoals de beroemde schilder Salvador Dali ze wel schilderde. Het lijkt echter alsof de hemel verdwijnt: hij waaide weg. Hij rijdt snel, maar hij wint geen tijd, voor zijn gevoel gaat hij juist in de tijd terug en hij komt aan in 1917. De rook van het geschut doet de zon verdwijnen, lichtflitsen van de kanonnen nemen de plaats van het zonlicht in. Hij beleeft als het ware wat ook McCrae heeft meegemaakt. Die verschrikkingen van de oorlog vonden plaats op een aardbodem die ongelooflijk mooi was getooid met klaprozen. Vandaar dat er staat dat "de aarde" (vaak symbool van aards leven, maar ook wel van dood en graf) getooid is met "een Über-ich (iets wat de werkelijkheid overstijgt) van bloemen." Onwezenlijke mooi, maar... iedere seconde werd door de strijders beleefd als de laatste van hun leven: "de laatste seconde voor je sterft."

Dat alles dringt zich aan de dichter op als hij de tonen van de Last post hoort. De bugels (een soort trompetten) produceren een geluid dat door merg en been gaat... zou je zeggen. Maar hij formuleert het anders: door wat nog over is van merg en been. Hij vereenzelvigt zich als het ware met de vele gesneuvelden, van wie niets meer terug te vinden is dan een herinnering door middel van grafzerken of zelfs alleen maar namen.

Het maakt een overweldigende indruk op je, als je daar in die omgeving rondkijkt. Overal kom je herinneringen tegen aan deze afschuwelijke periode 1914-1918. Indrukwekkend zijn de vele militaire begraafplaatsen, de originele en de gereconstrueerde loopgraven. We 'geloven' soms zo klakkeloos wat de catechismus zegt over van nature slecht zijn en geneigd onze naaste te haten. In dit deel van Vlaanderen zie er heel duidelijke bewijzen van.

K. W. van Luik

Het gedicht van McCrae is te indrukwekkend om het hier weg te laten.

In Flanders Fields

In Flanders fïelds the poppies blow Between the crosses, row on row, That mark our place; and in the sky The larks, still bravely singing, fly Scarce heard amid the guns below.

We are the Dead. Short days ago We lived, feit dawn, saw sunset glow, Loved, and were loved, and now we lie In Flanders fields.

Take up our quarrel with the foe: To you from failing hands we throw The torch; be yours to hold it high. If ye break faith with us who die We shall not sleep, though poppies grow In Flanders fïelds.

John McCrae

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen