Wie waren de oude schrijvers?

Als je het hebt over oude schrijvers, moet je denken aan predikanten die in de onze Republiek leefden in de zeventiende en achttiende eeuw. Een van de eerste vertegenwoordigers, Jean Taffin, begon zo rond 1 590 te publiceren. Over Theodorus van der Groe, die in 1784 overleed, zegt men: Van der Groe deed het hekje toe! Hij wordt dus gezien als de laatste. Je zou belangrijke oude schrijvers als volgt in de tijd kunnen plaatsen. De eerste vertegenwoordigers waren den vooral Zeeuwen: Willem Teellinck en Godefridus Udemans. Dan verplaatst de spits van de beweging zich naar Utrecht waar de Gisbertus Voetius hoogleraar wordt en Jodocus van Lodenstein predikant was. In de tweede helft van de zeventiende eeuw was verder ook Jacobus Koelman actief. Hij was een soort reizend ambassadeur van het evangelie, nadat hij in Sluis afgezet was.

Rond de eeuwwisseling kom je dan namen tegen als Wilhelmus a Brakel, Abraham Hellenbroek en Bernardus Smijtegelt. Echte achttiende-eeuwers tenslotte zijn Wilhelmus Schortinghuis, Alexander Comrie en Theodorus van der Groe.

Pastorale psychologie

Wat de oude schrijvers deelden was, naast de reformatorische leer, een sterke pastorale aandacht voor het innerlijk geloofsleven. De waarheid moest niet alleen objectief aan de gemeente worden voorgehouden, maar de waarheid moet ook persoonlijk, subjectief doorleefd worden. Dus niet alleen de heilsfeiten, maar ook de heilsbeleving, de heilsorde: niet alleen voorwerpelijk (objectief), maar ook onderwerpelijk ( subjectief). Anders gezegd: oude schrijvers waren meesters in schriftuurlijk-bevindelijke prediking. Op dit punt waren de ze trouwens modern. Lang voor psychologie een zelfstandig terrein van wetenschap was, behandelden zij met toenemende fijngevoeligheid allerlei casussen die in de huidig pastorale psychologie niet zouden misstaan.

Deze aandacht voor innerlijke vroomheid, voor godsvrucht, plaatste de oude schrijvers in een internationale vroomheidsbeweging. In Engeland had je het puritanisme. In Duitsland het piëtisme. Vooral de Engelse en Schotse schrijvers zijn nog bekend. De meesten van jullie hebben wel eens gehoord van Erkine of Perkins, om over Bunyan maar te zwijgen. Deze puriteinen hebben grote invloed gehad op het denken en het werk van oude schrijvers in de Republiek der Nederlanden. Die aandacht voor innerlijke vroomheid is een aspect dat de oude schrijvers van de zeventiende en de achttiende eeuw verbindt.

De oude schrijvers zorgden ervoor dat er in de preek voldoende tijd overbleef voor de toepassing. In die toepassing focuste de prediker zich op verschillende groepen kerkgangers. De onkundigen, de zorgelozen, de overtuigden, de bekommerden, de verzekerden; ze kregen

ieder een advies of vermaning op maat, afgeleid uit het behandelde tekstgedeelte. Dit noemt men de klassificatiemethode. Dus aandacht voor het subjectieve, veel ruimte voor de toepassing en het onderscheidend, separerend aanspreken van de gemeenteleden zijn enkele belangrijke kenmerken van preken van oude schrijvers.

Verloren elan

De oude schrijvers stonden in de traditie van de reformatie. Ze zagen hoe de leer van de reformatoren in de Republiek de rooms-katholieke kerk had geminimaliseerd. Op het punt van de leer waren er in de laatste eeuw ontwikkelingen geweest, die tot grote dankbaarheid stemden. Maar dan de praktijk! Ook de praktijk van het leven moest ge-reformeerd worden. Dat werd het programma bij een belangrijk aantal oude schrijvers in de zeventiende eeuw. Een ethisch reveil op grond van Gods Woord op vier terreinen: maatschappelijk, kerkelijk, in de gezinnen en persoonlijk. Deze beweging noemt men de Nadere Reformatie. Met een profetisch elan riepen de nadere reformatoren de politiek verantwoordelijken, de kerkelijke organen en de burgers op om ernst te maken met de heiliging van het leven. Ze geloofden, dat deze oproep net zo zou kunnen doorwerken als de reformatie gedaan had. Ze lieten het niet bij preken; ze schreven programma's en handboekjes die er toe zouden moeten leiden dat er een nadere reformatie, namelijk een reformatie van het leven plaats zou vinden. Niet alleen schoolmeesters, ook politici sloten zich bij dit streven aan. Bijvoorbeeld de Amsterdamse burgemeester Frederick de Vry, zijn Delftse ambtsgenoot Johan Cornelisz. van Bleiswijk en de ontvanger-generaal van Zeeland, Ewout Teellinck.

De levende hoop dat de er in de republiek of in de kerk een reformatie van het leven zou plaats vinden, doofde aan het einde van de zeventiende eeuw. Er was nog een kleine opleving van maatschappelijke vroomheid in het rampjaar in 1672, maar de kerk werd meer en meer een volkskerk. Toen Jean de Labadie een kerk wilde stichten van alleen ware gelovigen, betekende dat voor sommige diep teleurgestelde nadere reformatoren een sterke verleiding. Zouden ze ook geen afscheid nemen van de verwereldlijkte kerk? Gelukkig bleven ze maar de roep om hervorming van het maatschappelijk leven werd nog slechts gehoord als een klacht: Land, Land, Land, hoort des Heeren Woord!

Zijn en schijn

Binnen die volkskerk probeerden de predikanten getrouw de sleutel van het Woord, dat insluit en uitsluit, te hanteren. Altijd al was het onderscheid tussen zijn en schijn, tussen waar geloof en schijngeloof een belangrijk element geweest in de prediking, maar naarmate de kerk verwaterde, kreeg dit meer nadruk. Was in de zeventiende eeuw een godvruchtig leven een belangrijke spits geweest in de kenmerkenprediking, in de achttiende eeuw kwam de nadruk meer te liggen op het innerlijk leven met God. Kende de kerkganger die zich een gelovige noemde, iets van de waarachtige droefheid naar God, van de vreugde en verwondering na een bezoek van de hemel?

De nadruk op een godvruchtig leven en de separerende preken maakten de oude schrijvers in hun dagen niet bij iedereen geliefd. De bevindelijke voorgangers en kerkgangers maakten maar een klein deel uit van de vaderlandse kerk en hadden het soms buitengewoon moeilijk in de kerkenraad, classis of daarbuiten. Men had allerlei scheldwoorden voor hen: scrupuleuzen, fijmelaars, fijnen, dwepers en haarklovers. Ze werden soms tegengewerkt, als de overheid een beroep niet wilde goedkeuren, of als de classis hen verbood een boek uit te geven.

Dat heeft niet kunnen verhinde-Vren dat hun boodschap tot op de dag van vandaag doorklinkt en ook voor jou bereikbaar is. Als je eens kennis wil maken met hun werk, voor een eerste oriëntatie, mag ik je misschien een leessuggestie doen: W. van 't Spijker e.a. Oude schrijvers, een kennismaking. Hierin zijn van vijftien oude schrijvers niet alleen korte levensbeschrijvingen maar ook karakteristieke stukken tekst opgenomen. Wellicht een opstapje naar het 'echte werk', al dan niet in hedendaags Nederlands herschreven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen