De Reformatie in Nederland

Luthers leven en werk bleven niet zonder gevolgen. Ook in de Nederlanden vond de nieuwe leer steeds meer aanhang. Streng werd hiertegen opgetreden. Al kort na 1517 vielen in de Nederlanden de eerste martelaren. In 1523 werden Hendrik Voes en Johannes van Essen in de Zuidelijke Nederlanden terechtgesteld: vanwege het aanhangen van de 'nije lere'. De Woerdense pastoor Jan de Bakker werd in 1525 om het geloof verbrand. Toch vond de Reformatie doorgang. Het is opmerkelijk dat men in de Nederlanden al vrij snel het spoor van Calvijn volgde.

In dit artikel willen we in het kort nagaan hoe de reformatie in de Nederlanden gestalte kreeg.

Tegenstand tegen de pauselijke macht

Wij belijden dat de kerk een Bijbelse, geestelijke doelstelling heeft. In de middeleeuwen heeft de kerk van Rome deze geestelijke doelstelling naar eigen goeddunken ingevuld. Ook werd het geestelijk belang vermengd met het streven naar aardse macht. Op deze wijze had de kerk zeer vergaande invloed verworven: ook in politiek en cultureel opzicht.

Vanaf 1400 zien we de eerste tekenen van een tegenbeweging. Binnen de kerk kunnen we dan denken aan het werk van Johannes Hus in Bohemen (het huidige Tsjechië). Meer in het algemeen moeten we dan denken aan de ontdekking van de bronnen uit de klassieke oudheid.

Je begrijpt dat de paus er alles aan deed om de invloed van de kerk te behouden.

Een nieuwe keizer

In West Europa regeerde vanaf ongeveer 1520 tot 1555 keizer Karel V. Het was zijn ideaal om zijn macht te versterken en uit te breiden. Daarvoor was eenheid binnen zijn rijk noodzakelijk. Versnippering van de godsdienst kwam hem slecht uit. Daarom wierp hij zich op tot verdediger van het Rooms-Katholieke geloof. Denk je eens in welke centrale positie hij in die tijd innam: Luther verscheen voor hem op de Rijksdag te Worms in 1522. Onder zijn heerschappij stierven in de Nederlanden de eerste martelaren. Bij hem kwam ook Willem van Nassau in 1544 in Brussel aan het hof.

De Nederlandse opstand

Vanaf 1555 zette Karels zoon Filips II de politiek van zijn vader voort. Afwijkingen in het geloof werden (letterlijk!) te vuur en te zwaard bestreden. De macht van de edelen werd aan banden gelegd. En de economie moest ten dienste staan van zijn koninklijke macht. Deze drie motieven worden gezien als de oorzaken van de Nederlandse Opstand (de tachtig-jarige oorlog van 1568-1648), waarin Willem van Oranje Nassau zich ontwikkelde als de leidende tegenstander van Filips II.

De eerste Nederlandse volgelingen van de reformatie leefden in deze historische omgeving. Ze werden niet begrepen en gezien als ketters. Probeer je eens voor te stellen wat vervolgingen betekenen, ook voor het persoonlijk leven van jonge mensen. Men verdacht de volgelingen van de reformatie ook van opstandige gezindheid. Om die reden stelde Guido de Brès in 1561 de Nederlandse Geloofsbelijdenis op. Hij wilde aan de overheid laten zien wat de aanhangers van de reformatie werkelijk bewoog. Guido de Brès had gestudeerd bij Calvijn in Genève. De Nederlandse Geloofsbelijdenis is een duidelijk calvinistich (omdat het over de theologie gaat spreken we liever van: gereformeerd) document. Het kreeg binnen de kerken van de Reformatie in Nederland binnen enkele jaren groot geestelijk gezag. Hier zien we dus, dat de reformatie in de Nederlanden al vroeg door de leer van Calvijn werd beïnvloed.

Calvijn in Genève

Johannes Calvijn werd in 1509 in Frankrijk geboren. Zijn moeder was afkomstig uit de Zuidelijke Nederlanden. Tijdens zijn studietijd was hij tot nieuwe inzichten gekomen. Hij ontdekte dat de leer van de Rooms-Katholieke Kerk op een aantal wezenlijke punten niet schriftuurlijk was. Toen Calvijn zich in 1536 in Genève vestigde, had deze stad ongeveer een jaar daarvoor gebroken met het rooms-katholicisme. De stadsraad had dit besluit genomen, mede op advies van Willem Farel. Het heeft er veel van weg dat dit advies de stadsraad in politiek opzicht goed uitkwam. In ieder geval was Geneve in 1536 meer in naam dan qua praktijk gereformeerd. Farel bad de Heere om iemand, die de reformatie in Genève krachtig zou doorvoeren. Je weet toch wel hoe Calvijn door Farel werd overgehaald om in Genève te blijven? Hier zou zijn levenstaak liggen.

Orde en opbouw van de kerk

Voordat Calvijn in Genève kwam, had hij al een eerste versie van de Institutie klaar. In 1536 verscheen de eerste druk. Calvijn voelde in zijn geweten dat hij niet mocht zwijgen. Omdat door zijn zwijgen nog veel onschuldige arme gelovigen zouden worden gedood. Hij schreef hierover in zijn voorwoord op de verklaring van de Psalmen.

Calvijn wilde richting geven aan een grote groep mensen, die zocht in leer en leven te wandelen overeenkomstig de Schrift. Hij zag het als zijn taak om orde aan te brengen in de leer van de kerk, maar ook in de opbouw van de gemeente. Zijn geschriften waren hierop gericht. Maar denk ook aan zijn activiteiten in de raad van Genève. Met dit doel richtte hij een academie op om jonge mannen te vormen in de Bijbelse leer, onder wie Guido de Brès. Zo deed Calvijn heel belangrijk werk voor de verstrooide aanhangers van de nieuwe leer. En menselijkerwijs gesproken is dit één van de redenen waarom in de Nederlanden zoveel mensen zich aansloten bij het calvinisme. Dat had men nu juist nodig!

Reformatie van heel het leven

Luther legde veel nadruk op het zielenheil van de zondaar. En minder op het leven naar de wet uit dankbaarheid. Luther was bang voor de goede-werken-leer. Ook Calvijn heeft krachtig beleden dat in de mens en in al zijn doen en laten geen goed te vinden is. Vrede met God is er alleen uit genade door het geloof in Christus. Hoezeer Calvijn ook oog had voor de persoonlijke doorleving van het heil, zijn theologie was vooral theocentrisch. Het ging Calvijn om God en Zijn eer. God is soeverein en moet door de mensen gediend worden. Door deze theologische benadering werd de hele samenleving gebracht onder de zeggenschap van Gods Woord. Al wat leeft, is door God geschapen en moet dienen tot Zijn eer. Hier ligt een andere reden waarom Calvijn veel volgelingen in de Nederlanden kreeg. Men ging immers gebukt onder hevige vervolgingen. In de Nederlandse Opstand en daarna stond men voor de vraag hoe het publieke leven moest worden ingericht. Calvijn leerde dat de overheid juist de plicht heeft om de ware kerk te beschermen en te bevorderen. Daarmee was precies onder woorden gebracht wat er in de Nederlanden zou moeten gebeuren.

De Synode van Dordrecht

Terug naar Nederland. Velen waren van harte ingewonnen door de leer van vrije genade. Daar lag de stille kracht achter de Reformatie in Nederland. Hoe is dit vandaag? Toen stond men voor de vraag: hoe zou de Reformatie verder gestalte krijgen? Nog altijd vroeg de opstand tegen de Spaanse overheersing de aandacht. Tegelijk kwamen al snel allerlei zorgen af op de jonge kerk van de Reformatie. In 1618/1619 (tijdens het Twaalfjarig Bestand 1609-1621) werd een Nationale Synode bijeen geroepen. Zij moest oordelen over de artikelen van de Remonstranten. Tegelijkertijd moest de reformatie van de kerk vastere vormen krijgen. De Staten-Generaal zouden hierin een belangrijke rol vervullen.

Zo werd besloten ten aanzien van de scholen dat zij een deel van de catechetische taak (zo zouden wij dat vandaag noemen) van de kerk op zich zouden nemen. 'Tot deze bediening der scholen zal niemand, dan die een lidmaat is der Gereformeerde Kerk, en versierd met getuigenissen van een oprecht geloof en vroom leven, en in de catechetische leer wel geoefend, gebruikt worden, en die met onder tekening zijner hand, de confessie en de Nederlandse catechismus toe staat, en heiliglijk belooft, dat hij naar deze wijze van catechiseren de jonkheid, hem toebetrouwd, in de fundamenten der christelijke religie naarstiglijk zal onderwijzen.'

Op talloze plaatsen werd de kerk gereformeerd. Pastoors kozen voor de nieuwe leer. En die dat niet vrijwillig deden, werden ertoe gedwongen of afgezet. Overheden wilden eraan meewerken. Er was politiek en kerkelijk immers sprake van een omslag. Wellicht dat veel overheidspersonen eerder voor de nieuwe leer kozen omdat dit bij de nieuwe tijd hoorde, dan uit innerlijke overtuiging. In elk geval kreeg de samenleving mede dankzij de medewerking van de overheid een gereformeerd karakter.

De Nadere Reformatie

In 1648 kwam er een einde aan de Nederlandse Opstand. Deze eeuw wordt ook wel de Gouden Eeuw genoemd: de eeuw die grote welvaart bracht voor de Nederlanden. Voor het oog leek de Reformatie in de Nederlanden te zijn ingevoerd. Vanaf het begin waren er echter predikanten die hierover hun zorgen hadden. Bleek de christelijke leer wel in een christelijk leven?

Het is bekend dat de Utrechtse kerkenraad reformatieprogramma's ontwierp. Zo werd er meer gedaan aan huisbezoek en catechese, om randkerkelijkheid tegen te gaan. Ook diende men bij de stadsraad verzoeken in om voortaan geen kermis meer toe te staan. Graag wilde de kerkenraad dat de kroegen in ieder geval op zondag gesloten zouden zijn.

De predikanten schroomden niet deze zorg aan de harten van de gemeenteleden te leggen. Kenden zij iets van Gods genade? Of verkeerde het geloofsleven in een armoedige toestand? Zulke predikanten drongen aan op een doorgaande reformatie. Wedergeboorte, geloof, bekering, rechtvaardiging en heiliging waren niet slechts termen uit de catechismus; ze behoorden voor iedereen beleefde werkelijkheid te zijn! In hun preken en geschriften drongen zij aan op zelfonderzoek. Zij legden uit hoe de Heere werkt in zondaarsharten. De hoorders konden zich eraan toetsen. We noemen deze beweging de Nadere Reformatie. We plaatsen deze geestelijke stroming in de periode vanaf de Synode van Dordrecht tot en met de achttiende eeuw. Predikanten die gerekend worden tot deze stroming waren onder andere Willem Teellinck, Gisbertus Voetius, Jodocus van Lodenstein, Wilhelmus à Brakel, Abraham Hellenbroek, Alexander Comrie en Theodorus van der Groe.

Reformatieherdenking vandaag

In het kort zagen we iets van de geschiedenis van de Reformatie in Nederland. Inmiddels hebben de ontwikkelingen niet stilgestaan. Het is duidelijk dat wij leven in een samenleving, die vervreemd is van het erfgoed van de reformatie. Toch mogen wij dit erfgoed nog hebben. Niet alleen als historische werkelijkheid. Zondag aan zondag wordt de leer van de reformatie ons immers voorgehouden. Sola Scriptura, Sola Gratia, Sola Fide. Soli Deo Gloria!

Wat doe jij met deze erfenis? Leef ernaar. Verdiep je erin. Breng ze in praktijk. Opdat ook ons volksleven, al was het maar op nog zo kleine schaal, gericht zou worden op Gods Woord, Doe het niet in eigen kracht! Maar als een arme en onwaardige zondaar, die niets meer over heeft dan zonde en schuld. En die door het geloof behoudenis zoekt in Christus' gerechtigheid. Zo brengt de Heilige Geest tot de verzoening met God. Zo worden mensenlevens gereformeerd, ook vandaag!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen