Kunstzinnig?!

Wanneer je zo'n beeld hebt van kunstenaars, dan is de vraag of kunst voor ons als christenen belangrijk is snel beantwoord. Een begrijpelijke reactie, maar niet terecht. Waarom niet? Kunst is een gave van God. Dat klinkt flauw, maar zo bedoel ik het niet. Waarom zouden wij (onze gedachten over) Gods majesteit in Zijn schepping en in Zijn Woord alleen maar weergeven in de gesproken en geschreven taal? De taal van de beelden is minstens zo rijk!

Beeldtaal

Je zult het vast wel eens hebben meegemaakt: je bent op zoek naar een bepaalde straat, maar je kunt hem niet vinden. Als laatste redmiddel vraag je de weg aan een langslopende voetganger. Als het meezit en je bent in de buurt kan hij zijn aanwijzingen beperken tot een paar zinnen. Zit je wat verder van de plek van bestemming vandaan, dan wordt het al snel ingewikkeld. "Na een flauwe bocht de tweede straat links, bij het tankstation schuin rechts enzovoort." Afgezien van het feit dat één van de wegen eenrichtingsverkeer blijkt te zijn en dat de persoon met het tankstation eigenlijk een garage bedoelde, is het een hele klus om het te onthouden, laat staan te vinden. Tip: zorg dat je pen en papier bij je hebt. Een simpele schets van de omgeving doet wonderen. Een beeld zegt gewoon meer dan een stapel woorden.

Probeer aan iemand die niet weet wat 'rond' is maar eens in woorden uit te leggen wat dat is. Lukt nooit! Beelden zijn dus belangrijk, ze spelen een grote rol bij onze waarnemingen.

Wat is goede kunst?

Als er over één begrip verwarring is, dan is het wel over 'kunst'. Er wordt al eeuwen gediscussieerd over de vraag wat kunst is. Het woordenboek zegt: het scheppen van schoonheid. Dat zou betekenen dat kunst alleen kunst is als het mooi is. Dat zou niet eerlijk zijn. Wie bepaalt er dan wat mooi is? Ook muziek die niet mooi is, is muziek. Om de vergelijking door te trekken: Je hebt geluid en muziek. Niet elk geluid is muziek; er zijn bepaalde richtlijnen. Zo is ook niet elke getekende lijn of voorwerp kunst.

Maar wat is kunst en wat niet? Een grens is niet te trekken, ledereen heeft zijn eigen eisen. Tegenwoordig lijkt het belangrijker welke kunstenaar het gemaakt heeft dan wat er gemaakt is. Terwijl kunstenaars vroeger niet eens hun naam eronder zetten. Rembrandt zette soms zelfs zijn naam onder een kunstwerk dat een leerling van hem had gemaakt. Dat was toen gebruikelijk.

Autonome kunst

In het algemeen is de vraag belangrijk hóe het gemaakt is. Zit er een bepaald idee achter? Een illustratie is geen kunst. Waarom niet? Om dit een beetje helder te krijgen, gebruiken we twee termen: autonome kunst en toegepaste kunst. Autonome kunst is kunst die op zichzelf staat. Het ondersteunt dus niet een geschreven verhaal of iets anders maar het is iets zelfstandigs. Het staat niet ten dienste van iets. Een illustratie ondersteunt de tekst, staat ten dienste van de tekst en is dus geen (autonome) kunst.

Je merkt al hoe ingewikkeld de discussie is wat wel en wat geen kunst genoemd mag worden. Neem maar van me aan dat daar nooit een duidelijk antwoord op zal komen!

Is kunst vaag?

Maar wat moeten we met kunst? Er is ontzettend veel mooie kunst gemaakt. Het is goed om je daarin te verdiepen. Uit kunst blijkt hoe men vroeger dacht en leefde.

Maar waarom is kunst vaag en onbegrijpelijk?

In onze tijd zijn de vragen: wat heb ik eraan, waarom zou ik en, wat brengt het op? voor veel jongeren erg belangrijk. Alles moet duidelijk, concreet en nuttig zijn. Maar een schilderij is nou eenmaal geen verkeersbord. Je hebt vaak niet door wat beelden met je doen, ook al lijken ze nietszeggend. Een beeld roept een bepaald gevoel op. Sterker nog: een kleur en een vorm roepen al iets op. Hoe dan? Overdekte zwembaden zijn vaak wit met blauw. Stel dat ze rood zouden zijn, denk je niet dat je het dan veel warmer zou hebben? Waarom is het dan toch blauw? Blauw en wit stralen hygiëne uit; vandaar. Het rode symbooltje op de kraan betekent ook niet voor niets dat er warm water uit hoort te komen.

Herinneringen

Waarom lijkt een beer zo lief en een spin niet, terwijl de beer gevaarlijk en de spin meestal ongevaarlijk is? Omdat een beer bestaat uit ronde vormen en een spin uit vierkante vormen. In onze hersens zitten ontzettend veel herinneringen opgeslagen. Bepaalde vormen, kleuren maar ook voorwerpen roepen bepaalde gedachten op. Kunstenaars weten dat en spelen hier vaak mee. Reken er op dat de ontwerpers van reclame-uitingen zich hiervan bewust zijn!

Kunst is een gave

Juist omdat kunst ons iets doet, is het heel belangrijk wat de kunstenaar wil zeggen. Wat is zijn boodschap? Het geeft de kunstenaars een grote verantwoordelijkheid. Maar moeten we ons daarom zo ver mogelijk van de kunst vandaan houden? Ik denk het niet.

God heeft ons niet alleen de gave van het woord, maar ook de gave van het beeld gegeven! Kijk eens naar de tempeldienst in het Oude Testament: het zat vol met beelden, met afbeeldingen van de zonde van de mensen en de verzoening in Christus. Ook nu nog zijn er afbeeldingen van Gods trouw en genade in de heilige sacramenten, die God ons zelf gegeven heeft.

Afbeelding

De Heere Jezus Zelf sprak door gelijkenissen: dat zijn herkenbare (voor)beelden!

Is niet Gods hele schepping een grote, heerlijke afbeelding van Gods majesteit en goedheid, ondanks de schade die de zondeval heeft aangericht? Denk aan het opbloeien van de natuur in de lente en het afsterven in de herfst. Wat een lessen kunnen we leren uit de natuur.

Wij als mensen moeten niet denken dat we het beter kunnen dan God. We zullen Gods schepping nooit mooi genoeg kunnen afbeelden, laat staan overtreffen. Maar we mogen wel onze verwondering verbeelden door het maken van kunst.

Kunst is niet neutraal

Maar hoe moet ik als reformatorische jongere met de kunst omgaan? Het is ten eerste belangrijk dat je wat weet over de kunst, je moet je een mening kunnen vormen over de kunstwerken die je om je heen ziet.

Om nog even de vergelijking te maken met muziek: Muziek hoor je om je heen; het hoort bij het dagelijks leven. Overal kom je muziek tegen. Maar het is niet goed om alles zomaar over je heen te laten komen en te beluisteren. Musiceren is een gave die veel misbruikt word. Het is belangrijk dat we de muziek onderzoeken. Wie heeft het gemaakt? Wat is de boodschap? Zit er harmonie in de muziek?

Dit soort vragen moeten we onszelf ook stellen bij het omgaan met kunst. Kunst is een machtig middel om een boodschap over te brengen. Ook moderne kunst brengt een mening, het is niet neutraal!

Weerspiegeling

Veel moderne kunst staat haaks op het geloof in God. Kunstenaars geven hun onmacht weer, het lot dat ze moeten ondergaan, hun driften, hun problemen, hun emoties. Het is een weerspiegeling van de tijd waarin we leven. "Geniet van het leven want voor je het weet ben je ziek of leef je niet meer" is het onbijbelse motto.

Bezoek niet zomaar elke kunsttentoonstelling. Zorg dat je weet waar het over gaat.

Vraag je af wat de boodschap is van de kunstenaar. Misschien denk je nu wel: maar dan blijft er toch niets over? In welke kunstenaar mag je je dan nog verdiepen? Dat is inderdaad een moeilijke vraag. Waar ligt de grens? Het is denk ik goed om je tot op zekere hoogte te verdiepen in de boodschap die kunstenaars overbrengen en de manier waarop ze dat doen. De vragen die ze hebben, de emoties.

Verantwoordelijk

Het is net als bij het lezen van boeken: je hoeft je niet te beperken tot strikt christelijke boeken. Je moet weten wat de mensen om je heen denken en geloven. Maar dat wil niet zeggen dat je bewust goddeloze boeken moet gaan lezen. We zijn verantwoordelijk voor hetgeen we tot ons nemen. Ook hierin hebben we de hulp van God nodig. Ons hart is arglistig, onze begeerten zijn niet anders dan die van niet-christenen. Laten we niet op onszelf vertrouwen, maar ook in deze dingen onderzoeken wat God van ons vraagt. Het is goed dat je biddend met deze zaken omgaat.

Misschien vind je dit wat te zwaar aangezet. Maar bedenk, dat ook kunst voor de duivel een machtig middel kan zijn om mensen aan het denken te zetten en te beïnvloeden!

De kunst van het kijken

Een belangrijke vraag is: hoe gaan we zelf om met het maken van kunst of het creatief bezig zijn? Hiervoor is al genoemd dat het maken van kunst, en eigenlijk alle soorten van creativiteit, een gave van God is. Een gave die we niet mogen misbruiken.

Maar waarom is kunst maken een gave? Kunst leert je kijken. Het opent je ogen voor dingen die je eerst niet zag. Het laat je dingen op een andere manier bekijken. Het is net als bij een wandeling met een boswachter: hij leert je letten op dingen die je eerst niet opvielen: hij leert je kijken en luisteren. Dat is verrijkend. Je krijgt meer oog voor de schoonheid van de schepping.

Zo is het ook met kunst. Door je te verdiepen in kunst kun je de dingen anders gaan bekijken. Door het maken van kunst komt er een verdieping. Maar waar verdiep je je in? Gebruik je het maken van kunst om na te denken over Gods Woord of Gods schepping? Of roept het alleen maar vragen op en brengt het je bij God vandaan?

Kunstacademie?

Niet alle ouders zijn blij als hun kind naar de kunstacademie gaat en dat is begrijpelijk. De kunstenaarswereld is niet altijd even fraai. Maar het is niet goed om een opleiding aan de kunstacademie, of een andere studie die hiermee te maken heeft, bij voorbaat af te keuren. Persoonlijk vond ik het soms moeilijk om met de dingen om te gaan die je voorgeschoteld kreeg. Een voorbeeld: Bij kunstgeschiedenis bekijk je tientallen schilderijen van de kruisiging, de één nog vreemder dan de andere, terwijl je voelt dat je dat niet mag afbeelden, en zeker niet op deze wijze. Wanneer het ging over moderne kunst werd ik soms geschokt door de beelden die ik te zien kreeg. Het probleem is dat kunstenaars vaak moesten shockeren om op te vallen en hun boodschap duidelijk te maken. Het wordt pijnlijk duidelijk wat er ook in het hart van de kunstenaars leeft. God Woord leert dat er geen fraaie gedachten uit ons voortkomen. Dat blijkt ook in de (moderne) kunst. Op veel manieren wordt er geschud aan je overtuigingen. Maar in andere vervolgopleidingen heb je zeker ook te maken met onchristelijke meningen en onderwerpen. Voor mijzelf is de opleiding verrijkend geweest en heeft het mijn overtuiging, dat er een God is die we moeten zoeken en dienen, eerder versterkt dan aan het wankelen gebracht. Maar het blijft belangrijk dat we de gevaren onderkennen en, beseffend wie we zijn, onszelf biddend afvragen: wat zegt God hierover in Zijn Woord? Ten diepste kan ook hier alleen het waar geloof in Christus je bewaren voor het vervreemden van God en Zijn Woord.

Gave en opgave

Tot slot: kunst is een gave en een opgave. Wanneer je graag creatief bezig bent: ga er vooral mee door! Het is verrijkend! Maar besef wel wat God erover zegt in Zijn Woord in 1 Korinthe 10: 31 Hetzij dan dat gijlieden eet, hetzij dat gij drinkt, hetzij dat gij iets anders doet, doet het al ter ere Gods.

Apeldoorn, Martijn Boer (docent beeldende vorming)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen