Helpt straffen?

Pieter en Joost

Pieter (17) en zijn vrienden hingen wat rond bij het bushokje, hier was hun 'hangplek'. Pieter had zoals altijd het hoogste woord en veel geld op zak. Hij schepte flink op hoe hij eraan gekomen was. Gisteren had hij weer eens een laptop uit een geparkeerde auto gehaald, 't was een hele snelle computer en hij had er bij een heler wel fl. 1500,- voor gekregen. Vanavond zou hij lekker de bloemetjes buiten zetten. Over de gevolgen dacht hij niet na, ook al had hij meermalen vastgezeten. Dit leventje beviel hem wel: lang uitslapen, veel geld en veel plezier. Die paar maanden 'zitten' konden daar niet tegenop.

Joost (19) was vaker met de politie in aanraking geweest en had dan telkens een paar dagen vast gezeten, maar de laatste keer was het goed raak geweest. Hij had drie maanden gezeten, had het zijn baas moeten vertellen, in de kerk wisten ze het en zijn ouders en vriendin waren flink geschrokken. Ook hijzelf wist dat het zo niet goed ging, hij had in de gevangenis diep nagedacht en tegen zichzelf gezegd dat het financiële voordeel van het 'rommelen' met auto's in de avonduren niet opwoog tegen alles wat hij daarmee op het spel zette.

Wat is straffen?

Straf is een doelbewuste reactie op onrecht. We komen deze gedachte ook zeer duidelijk in de Bijbel tegen: God is een rechtvaardig God en kan onze zonden niet door de vingers zien. Het bestaan van straffen onderstreept de zondigheid van de mens: mensen zijn immers geneigd tot het kwade. De Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt het als volgt: straffen zijn een van God gegeven middel in de hand van de overheid om de ongebondenheid van de mensen te bedwingen en de orde te bevorderen (artikel 36). En dat is vandaag niet anders dan in de tijd dat Guido de Brès deze woorden opschreef.

Straffen heeft alles te maken met vergelding. Daarin zit het woord 'geld' opgesloten; vergelding kunnen we dan ook aanduiden als 'met gelijke munt terugbetalen' of 'je verdiende loon ontvangen'. Straffen is van alle tijden en plaatsen.

We zien met name in de eerste boeken van het Oude Testament veel regels op dit gebied. Zo staan er straffen opgesomd voor 'bekende' misdrijven die ook nu nog strafbaar zijn (moord, doodslag, verkrachting, diefstal), maar ook bijvoorbeeld voor de eigenaar van de stier die iemand gedood heeft terwijl die eigenaar reeds op de hoogte was van het onstuimige karakter van deze stier. En in onze huidige samenleving - ondanks duizenden jaren 'beschaving' - wordt er nog steeds gestraft: in het gezin, in de kerk, op school en in de rechtspraak. Zoals we in de boeken van Mozes verschillende vormen van straffen aantreffen - betaling van een geldsom, lijfstraffen, doodstraf - zo kennen ook wij veel verschillende straffen. Uiteraard verschillen de straffen in een gezin van die in de rechtspraak. Volstaat in een gezin bij een kleine diefstal uit de koektrommel vaak een strenge toespraak (al dan niet in combinatie met een tik op de billen), in geval van de diefstal van een fiets of auto van een ander is er al gauw sprake van een korte gevangenisstraf. Ook in de rechtspraak zijn er veel verschillende straffen mogelijk. Waren vroeger gevangenisstraf en geldboete de enige straffen, vandaag de dag zijn er onder meer taakstraffen en behandelmaatregelen (zoals de TBS) bijgekomen.

Hoe straffen?

Straffen is ten diepste vergelding. Uiteraard speelt dit een grote rol bij het bepalen van de zwaarte van de straf. De overtreding en de straf die daarop volgt dienen in een juiste verhouding tot elkaar te staan. Op een winkeldiefstal kan dus niet dezelfde straf staan als het plegen van een gewapende overval. Om die reden staat bijvoorbeeld in het wetboek van strafrecht op een diefstal maximaal vier jaar gevangenisstraf en op verkrachting maximaal twaalf jaar. Hoe ernstiger het strafbare feit, hoe zwaarder de straf. Dat is ook in de opvoeding het geval: het stelen van een koekje is een overtreding, maar uiteraard kan de straf daarop niet dezelfde zijn als wanneer uit de portemonnee van vader vijfhonderd gulden is weggepakt. Kortom, een belangrijke factor waarmee rekening moet worden gehouden is de ernst van de overtreding.

Eigen schuld, dikke bult?

Bij het bepalen van de soort en de hoogte van de straf moet ook rekening gehouden worden met de mate van schuld. Wanneer Pietje in het voorbijgaan per ongeluk een dure vaas raakt en deze kapot valt, is er sprake van (lichte) schuld: Pietje had beter uit moeten kijken en nu hij dat niet heeft gedaan, heeft hij schuld aan het gebeuren. Maar wanneer Marietje tijdens een ruzie met moeder de vaas beetpakt en doelbewust op de grond kapot gooit - wetende dat het een dure vaas is waar moeder erg op gesteld is - kan er uiteraard gesproken worden van een zware schuld: willens en wetens heeft zij immers deze (kwetsende) daad gepleegd. De daad is hetzelfde - als gevolg van menselijk handelen is de vaas stuk gegaan - maar de mate van schuld verschilt. Dat daarmee rekening gehouden wordt bij het bepalen van de straf is niet meer dan logisch. In het strafrecht geldt ook iets dergelijks: hoe meer schuld of opzet, hoe meer straf iemand verdiend heeft.

Jonge boeven

Dat bij het bepalen van de straf rekening wordt gehouden met iemands geestelijke vermogens vloeit hieruit voort. Wanneer in het voorbeeld met de vaas Piet zeventien jaar oud is en Marietje vijfjaar oud, zullen de zaken er anders voorliggen dan wanneer beiden zeventien jaar oud zijn. Leeftijd speelt dus een belangrijke rol bij het straffen, dat weet iedereen die kinderen opvoedt of onderwijs geeft. Onze wetgever heeft daarmee rekening gehouden door te bepalen dat aan kinderen voor hun twaalfde verjaardag nooit door de rechter een straf kan worden opgelegd. Niet dat ze beneden die leeftijd geen strafbare feiten kunnen plegen - helaas gebeurt dat maar al te vaak - maar aangenomen is dat de mate van schuld te gering is om ze daarvoor te straffen. Kinderen of jeugdigen tussen de twaalf en de achttien jaar kunnen wel worden gestraft, maar slechts met speciale, lichtere straffen die overigens wel kunnen oplopen tot twee jaar gevangenisstraf of zes jaar behandelmaatregel.

Toerekeningsvatbaar?

Dat rekening moet worden gehouden met verstandelijke vermogens blijkt ook uit het oordeel dat de rechter moet vormen over de zogenaamde toerekeningsvatbaarheid. Ook bij volwassenen kan het voorkomen dat een strafbaar feit dat ze gepleegd hebben - en dat om vergelding roept - toch niet of nauwelijks hen kan worden toegerekend. We denken dan bijvoorbeeld aan een verstandelijk gehandicapte die nauwelijks weet heeft gehad van wat hij deed. Maar ook kan gedacht worden aan mensen die onder invloed van een psychische stoornis iets vreselijks hebben gedaan. Het zou niet goed zijn deze mensen strafbare feiten toe te rekenen waaraan zij geen 'schuld' hebben. Uiteraard wel schuld in de zin van 'het gedaan hebben' maar niet dat zij (weloverwogen) een besluit hebben genomen om deze misdaad te plegen.

Regelmatig kom ik mensen tegen die denken dat in de strafrechtspraak veel mensen ontoerekeningsvatbaar worden verklaard en veel misdadigers wegens een 'slechte jeugd' er makkelijk van afkomen. Dat is absoluut onjuist: bij het overgrote deel van de misdadigers wordt de vraag naar de toerekeningsvatbaarheid niet eens gesteld. Zij worden geheel verantwoordelijk gehouden voor hun misdaad. Slechts een heel klein deel van de misdadigers - maar daarover wordt in de krant vaak juist geschreven, want die zaken leveren interessante verhalen op - is deels of geheel ontoerekeningsvatbaar. En deze mensen kunnen weliswaar niet of slechts beperkt gestraft worden, maar vaak krijgen ze wel de verplichte behandelmaatregel opgelegd (TBS), die in de praktijk veel langer kan duren dan een gevangenisstraf.

Doel van de straf

Bij het straffen dient altijd rekening te worden gehouden met het doel dat men wenst te bereiken. Een van de doelen van de straf is de bovengenoemde vergelding. Er heeft onrecht plaatsgevonden en dat dient vereffend te worden door een geldboete, werkstraf of gevangenisstraf. Een ander belangrijk doel van straffen is de zogenaamde preventie, het voorkómen dat het in de toekomst opnieuw gebeurt.

Dat is ook niet onbekend in een gezin: wanneer Jan een tik op zijn vingers krijgt omdat hij met kleurpotloden op de muur tekent, is het de bedoeling dat hij dat morgen niet weer doet. Zo is het ook in de rechtspraak: de straf dient zo hoog te zijn, dat deze dader en ook anderen in de samenleving - die van deze straffen op de hoogte raken door hun aanwezigheid in de rechtzaal of door de media - er wel twee keer over nadenken voordat ze ook zo'n misdaad plegen. Heel duidelijk zien we dat bijvoorbeeld bij de straffen die worden uitgedeeld aan de drugsbazen. Vaak zijn dit forse, jarenlange straffen, met een duidelijke boodschap aan de samenleving, dat dit soort misdrijven als zeer ernstig worden gezien.

Straffen moeten dus ook afschrikken. Tegelijk moeten straffen niet verbitteren maar verbeteren. Als Klaas zo zwaar wordt gestraft voor het stelen van een koekje dat hij verbitterd raakt, zal de straf zijn doel voorbij schieten. In de rechtspraak is met name de laatste tien jaar op dit punt veel veranderd.

Vroeger was er weinig keus in straffen, tegenwoordig zijn er talloze varianten en is er maatwerk mogelijk. Belangrijk daarbij is dat getracht wordt de dader weer op het goede pad te brengen, zonder dat de vergelding uit het oog verloren wordt. Tenslotte is een belangrijk doel van de straf de beveiliging van de samenleving. Criminelen die het bezit van anderen afpakken of die anderen bedreigen, mishandelen (of erger), hebben (tijdelijk) het recht verloren deel uit te maken van de samenleving. Anders gezegd, de samenleving heeft er recht op te worden beveiligd tegen deze mensen.

Helpt straffen?

Vaak wordt de vraag gesteld of straffen wel helpt. Het is nog niet zo heel lang geleden, dat men vond dat straffen barbaars en ouderwets was. Door te straffen zou men kwaad met kwaad vergelden; men gaf de voorkeur aan bewustwording en heropvoeding van de crimineel. Ook in de opvoeding diende de straf te worden ingewisseld voor het gesprek. De laatste jaren zien we in Nederland (en daarbuiten) echter een herwaardering van de straf. De anti-autoritaire opvoeding en de softe aanpak van criminelen bleek minder positieve resultaten op te leveren dan men had verwacht. AI lijkt het soms nog niet te zijn doorgedrongen tot de media, maar in Nederland wordt de laatste tien jaar aanzienlijk zwaarder gestraft dan voorheen. De gevangenissen zitten bomvol, en dat terwijl er de laatste jaren veel nieuwe gevangenissen zijn gebouwd. Kortom, er is een herwaardering van de straf.

Maar, om op de vraag terug te komen, helpt dat straffen nu? Zijn we zwaarder gaan straffen omdat de criminaliteit daardoor afneemt? Worden de eerdergenoemde doelen van straffen gehaald, met name het voorkomen van herhaling? Wanneer we de cijfers zien op dit punt moet helaas worden toegegeven, dat veel criminelen na hun straf opnieuw strafbare feiten plegen. Het komt geregeld voor dat verslaafden zoveel strafbare feiten plegen dat ze wel vijf keer per jaar voor de rechter moeten verschijnen. Van preventie komt dan natuurlijk niets terecht.

Soms wel, vaak niet, maar toch doen

Bij een aantal punten wil ik tot slot nader stilstaan.

Ten eerste, van het strafrecht en de straffen moeten we niet al te hoge verwachtingen hebben. Wanneer iemand een leven lang geen correctie heeft gehad van zijn ouders, zal een straf die door de rechter is opgelegd weinig uithalen. Het strafrecht is niet, zoals wel eens gedacht wordt, een soort EHBO maar een laatste redmiddel als al het andere gefaald heeft.

Ten tweede, uit onderzoek blijkt dat in landen waar veel strenger gestraft wordt, het probleem net zo goed speelt als hier. Strenger straffen is dus geen wondermiddel. Criminelen blijken zich veel minder gelegen te laten liggen aan de straf dan aan de pakkans. Wanneer ik tien keer door rood licht rijd en ik krijg daarvoor één keer een bekeuring van vijfhonderd gulden, zal me dat (op den duur) minder afschrikken dan wanneer ik van de tien keer acht keer gepakt word en telkens een bon van vijftig gulden krijg.

Ten derde, eerder zagen we, dat een belangrijk aspect van straffen de vergelding is van het aangerichte onrecht en een genoegdoening van de slachtoffers. Ongeacht de vraag of straffen nu helpt, is het dus noodzakelijk om te straffen. Zelfs al zou het waar zijn dat criminelen er alleen maar slechter van worden, dan nog bestaat er de Bijbelse noodzaak om te straffen.

Ten vierde, het lijkt een pessimistische conclusie dat straffen bar weinig helpen. Maar aan de andere kant is het wel zo dat bijvoorbeeld werkstraffen een iets positiever resultaat laten zien dan gevangenisstraffen. En ook is het zo dat straffen bij jeugdige criminelen meer helpen dan bij oudere criminelen. Bovendien is het zo, dat veel jeugdige criminelen bij het ouder worden toch stoppen met het plegen van strafbare feiten, omdat de nadelen niet meer opwegen tegen de voordelen (zie het voorbeeld van Joost). Ik heb wel eens iemand horen zeggen: "Of we ze nou hard of zacht straffen, het helpt allemaal niets, maar 'huisje, boompje, beestje' doet wonderen."

Tenslotte, het idee dat de straf uiteindelijk het goede in de mens naar boven zal brengen en de criminaliteit zal uitbannen, is eerder een liberale dan een Bijbelse gedachte. Het is immers gebaseerd op de gedachte dat de mens ten diepste goed is. Men zei wel: "Bouw scholen en gij zult de gevangenissen kunnen sluiten". Inmiddels zijn er maar weinigen die daar nog in geloven: er zijn nog nooit zoveel mogelijkheden tot scholing geweest, maar tegelijkertijd zijn er nog nooit zoveel mensen in de gevangenissen opgesloten als nu. Als er iets is dat de confrontatie met criminaliteit en criminelen ons telkens weer bewijst, dan is het wel de Bijbelse waarheid dat zij - en wij - zondaar zijn en vergeving nodig hebben.

Om op de titel terug te komen: helpt straffen? Soms wel, vaak niet, maar toch is het noodzakelijk om te straffen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen