De erfenis van Calvijn

Herstel van het oude christendom

Dit alles laat ons zien dat de Reformatie van binnenuit is opgekomen. Ze is geboren en gegroeid en niet volgens menselijke plannen georganiseerd. De Heere deed het licht opgaan in het hart en in het verstand van de reformatoren. De geloofswaarheden uit het Woord werden levenswaarheden voor hen.

Daarmee zagen ze duidelijk dat de Roomse kerk van het vaste fundament van Gods Woord was afgeweken. Allerlei menselijke opvattingen verdrongen het gehoorzaam luisteren naar Gods Woord. Het was donker geworden in de kerk, omdat het licht van het Woord steeds meer werd uitgeblust.

De Reformatie bedoelde niet anders dan een terugkeer naar de leer, de dienst en de tucht van de Oude Kerk. Telkens vind je bij Luther en Calvijn terug, dat ze geen nieuwe leer wilden brengen, maar herstel van het oude christendom. Daarbij ging het allereerst om de leer van de rechtvaardiging door het geloof. Met recht kunnen we zeggen: het ging in de Reformatie om de drie sola's: sola scriptura, sola fide en sola gratia (de Schrift alleen, door het geloof alleen, door genade alleen).

Sola Scriptura

Maar in het stelling nemen tegen de misstanden en uitwassen van de leer van de kerk, werden de reformatoren als ketters beschouwd en vervolgd. Daardoor werden ze te meer op de Heilige Schrift teruggeworpen en gedwongen te luisteren naar haar boodschap alleen. Van stap tot stap werden ze zo geleid in de waarheden van dit Woord en hun betekenis voor leer en leven. Het ging immers om de zuiverheid in leer en in leven. Dit alles onder de zeggenschap van Gods Woord. Daarvoor hadden ze leren buigen en daardoor waren ze overwonnen.

Daarbij mogen we opmerken dat Calvijn de Reformatie consequenter doorvoerde dan Luther. Dat blijkt onder andere in de sacramentsleer en de gebruiken in de kerk. Calvijns opvattingen hebben in ons land dieper wortel geschoten dan die van Luther. De Reformatie in ons land draagt een duidelijk calvinistisch stempel. Het is dan ook goed stil te staan bij deze reformator en zijn invloed op het protestantisme in ons land. Uiteraard kunnen slechts enkele facetten genoemd worden.

De Institutie

Men noemt de reformator van Genève de man van één boek. En dat terwijl hij enorm veel boeken, commentaren en brieven heeft geschreven. Men mag hem wel de auteur van een hele bibliotheek noemen.

Toch blijft hij de man van één boek: de Institutie. Uit dit boek kan men afleiden wie Calvijn was. Met het schrijven ervan richtte hij zich tot hen, die in oprechtheid de Heere wilden dienen. En dat om hen te vormen tot ware godsvrucht tegenover de valse godsdienst van Rome, tegenover de wereldgezindheid en de schijn van een vormendienst.

In 1536 verscheen de eerste uitgave. Ze werd een 'kleine catechismus' genoemd. In 1559 legde Calvijn er de laatste hand aan. Men zou het een gereformeerde dogmatiek kunnen noemen, omdat het tal van leerstukken van het christelijk geloof behandelt. Toch is het vooral een pastorale handleiding, die diende om eenvoudige vromen toe te rusten tot oprechte en ware dienst van God. Zo is het te verklaren dat eenvoudigen, ook in ons land, telkens weer naar dit boek grepen. Het werd dan ook sinds de jaren zestig van de zestiende eeuw telkens weer herdrukt, opnieuw vertaald en in groten getale gekocht en gelezen.

Invloed Institutie

Vooral in tijden van geestelijke opwekking werd er weer naar gegrepen, Ds. H. de Cock, de vader van de Afscheiding, gaf in zijn dagen een verkorte editie opnieuw uit. In de gevangenis in Groningen was het boek voor hem een middel in Gods hand, tot ontdekking van de weg des heils en vordering daarop, gelijk mede in de kennis der waarheid, die naar de godzaligheid is. Zo heeft het werk een geweldige invloed uitgeoefend. Mannen van naam binnen de gereformeerde theologie hebben zich aan het boek tegoed gedaan. Daarbij denken we aan Olevianus, die voor zichzelf een excerpt (uittreksel) maakte voor zijn stichting en vorming. Hetzelfde deed de grote theoloog Zanchius die grote invloed op de theologie uitoefende van de Reformatie naar de Synode van Dordrecht.

Calvijn heeft er mee mogen bereiken, wat hem als doel voor ogen stond, namelijk de bevordering van de kerk door het verdedigen van de zuivere leer der godzaligheid. Ook nu geldt: neem en lees.

Calvijn als exegeet

Daarnaast oefende Calvijn grote invloed uit als uitlegger van Gods Woord, dus als exegeet. Zijn commentaren zijn een goede gids voor het verstaan van de Bijbel. Ook nu nog is er een grote vraag naar, overal waar het gereformeerde protestantisme bloeit. 'Stuur meer van Calvijn', vragen de studenten op Cuba (advertentie S.E.Z.).

Calvijns academie

In 1559 werd in Genève de academie gesticht, waar predikanten hun theologische vorming en opleiding ontvingen. Veel jaren heeft Calvijn geijverd deze mijlpaal te mogen bereiken. De noodzaak van deze opleiding werd vooral in Frankrijk gevoeld. Ondanks alle tegenwerking en vervolging maakte de reformatorische beweging in dat land regelmatig voortgang.

Overal vormden zich in het geheim gemeenten. Vanzelfsprekend bestond er daardoor een dringende behoefte aan predikanten, die leiding aan die gemeenten konden geven. Die opleiding ontbrak in Frankrijk. Bovendien streefde Calvijn beoefening van de wetenschap na, die aan Gods Woord onderworpen was. Ook andere takken van wetenschap werden er gedoceerd, zoals bijvoorbeeld de studie in de medicijnen, maar het voornaamste doel was het predikambt te bevorderen.

Nederlandse studenten

De invloed daarvan is ook in ons land zeer groot geweest. Veel theologen van naam hebben in Genève hun vorming ontvangen. Zo'n 275 jonge mannen hebben er hun opleiding, geheel of gedeeltelijk (Bogerman) verkregen. Velen van hen ontvingen later sleutelposities in het Nederlandse gereformeerde leven. Denk bijvoorbeeld aan de Leidse hoogleraren Polyander, Thysius en Walaeus, die met Rivetius de Synopsis (hèt dogmatisch studieboek in de zeventiende eeuw) geschreven hebben. Vijftien van de professoren in deze stad behoorden in de eerste vijftig jaren tot die groep. Onder de afgevaardigden ter Synode van Dordrecht, de vertalers en revisoren vinden we theologen die in Genève studeerden, vooral onder Beza, die Calvijn opvolgde en in diens lijn doorging.

Daarnaast is er de invloed vanuit Heidelberg, waar Calvijns invloed groot was en ook vanuit de Zuidelijke Nederlanden waar in die tijd het calvinisme bloeide.

Het maatschappelijk leven

Helaas leven we nu in een tijd waarin het maatschappelijk leven losgemaakt wordt van de norm van Gods Woord. Tot wet wordt verheven wat voortkomt uit de mens. De vragen waarvoor de maatschappij ons stelt, worden beantwoord met wat onder het volk leeft.

Calvijn echter trachtte op deze vragen een Bijbels antwoord te vinden. Daarbij wees hij nadrukkelijk de kerkelijke bevoogding af, zoals die door Rome plaats had. Want de kerk van de Middeleeuwen zag het als haar recht en haar taak om alle terreinen van het leven in een geestelijke ordening onder te brengen. Dat hield in dat alle dingen van het maatschappelijk leven aan de kerk en dus aan haar hoofd, de paus, onderworpen waren. De samenleving ontving in alle facetten het stempel van de kerk en was er aan handen en voeten door gebonden. De kerk hield de hele maatschappij in haar kluisters.

Scheiding wereldlijke en geestelijke macht

Calvijn wilde van een dergelijke verstrengeling van geestelijke en wereldlijke macht niet weten. Hij wees op Christus' Woord: Mijn Koninkrijk is niet van deze wereld. Dat houdt een scheiding in van wereldlijke en geestelijke macht. Zijn Bijbelse visie gaf uitzicht op het werkelijke doel van het leven van een christen: de eer van God en het nut van de naaste.

Men heeft Calvijn wel verweten, dat hij in Genève tiranniek - hardvochtig - heeft geheerst en met zijn kerkelijke tucht heel de samenleving in de ban van de kerk heeft geslagen. In werkelijkheid is daar geen sprake van. Calvijn heeft de zelfstandigheid van de wereldlijke overheid ontzien. Zijn theocratische gedachten (dat dus Gods Woord in alles norm is) waren geestelijk en niet van een werelds karakter. Zijn grote hartstocht was dat in Genève iets van de heerschappij van Christus in het concrete leven van de samenleving tastbaar zou worden.

Rentmeesterschap

Ook over de arbeidsverhoudingen laat Calvijn Bijbels licht vallen. Zoals de huisvader zijn plichten en rechten in het gezin heeft, zo dient de werkgever zich van zijn taak bewust te zijn. De liefde doet de rechten gepaard gaan met verplichtingen. De eis der liefde gaat de maatschappelijke verplichtingen in deze verhoudingen te boven. Het loon op deze gedachte gebouwd staat in een rechte verhouding tot de behoefte van de naaste. In alles wordt de gedachte van het rentmeesterschap benadrukt. Zo worden de arbeidsverhoudingen onder schriftuurlijk licht gezet en controverses vermeden.

Tegen de wederdopers

Naast het verwerpen van de visie van Rome heeft Calvijn zich moeten verdedigen tegen de wederdopers. Zij streefden naar een Godsrijk op aarde, dat naast en tegenover de wereldse machten zou bestaan. Men riep de gelovigen op met kracht en bezieling mee te werken om ten spoedigste het nieuwe Jeruzalem op aarde te vestigen. Daarvoor moest al het bestaande ondersteboven worden geworpen, opdat op de ruïnes van de samenleving een nieuwe orde, de orde van het Koninkrijk der hemelen, zou verrijzen. Daarmee werd het Evangelie een nieuwe wet. Bovendien distantieerde men zich volledig van deze boze wereld en onttrok men zich aan zijn verantwoordelijkheid als burger. Dit streven werd door Calvijn afgewezen. Hij benadrukte het feit, dat een christen niet van de wereld is, maar wel in de wereld.

Tegen Luther

Dogmatisch gezien waren er enige verschillen tussen de leer van Calvijn en die van Luther. Denk bijvoorbeeld aan de sacramentsleer en met name de aanwezigheid van Christus in het Heilig Avondmaal. Maar ook op maatschappelijk terrein gingen hun wegen uiteen. Luther leerde een scheiding tussen het rijk van Christus, dat is dus de kerk, én het rijk van de wereld. Hij noemde die de twee regimenten. In de kerk was het Woord van de prediking het een en al. Maar in het wereldlijk regiment was men op het verstand aangewezen. Luther berustte in het werelds karakter van de wereld.

Calvijn daarentegen was rusteloos werkzaam om vanuit de kerk in te werken op de ordening van de wereldse samenleving. Dit laatste is ook terug te vinden in artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. Hij verlangde zich in al zijn optreden door het eeuwige Woord van God te laten leiden. Aan die binding aan het Woord dankte hij de principiële, vaste lijn en de geestelijke stijl, die heel zijn optreden in de kerk en in de samenleving steeds gekenmerkt heeft. Daarvan geeft ook de ordening van het kerkelijke leven blijk.

De betekenis van Calvijn als reformator is velerlei, bijzonder in de doorwerking van het reformatorisch beginsel op het terrein van kerk en staat. Met dankbaarheid mogen we zien op hetgeen als vrucht van zijn arbeid tot ons is gekomen. Ze is ons tot onderwijs en navolging gegeven, ter toepassing in het huidige tijdsbestek. Dat we als nazaten van Calvijn ze niet zouden verloochenen. Het is de Heere geweest, Die Calvijn in dit alles onderwees. Diezelfde God hebben we nodig om in alles getrouw aan Zijn Woord te zijn en te blijven. En dan geldt ook vandaag: Doe uw mond wijd open en Ik zal hem vervullen (Psalm 81).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen