Kerst en muziek

Ook in de wereld van de klassieke muziek wordt tijdens deze maanden naar een aantal specifieke werken gegrepen. Veel componisten hebben de kerstevangeliën in muziek omgezet op een manier, die past in hun tijd. Wat valt er op dit gebied te beluisteren? Is deze muziek de moeite van het kennismaken waard?

Als voorbeeld neem ik het Weihnachtsoratorium van Johann Sebastian Bach, een muziekstuk, dat in deze dagen op veel plaatsen beluisterd wordt. Met de naam 'oratorium' wordt een werk aangeduid waarin een religieuze, verhalende tekst op muziek is gezet voor koor en instrumentalisten. Toch moeten we dit oratorium ook rekenen tot de kerkcantates, waarbij je moet weten, dat een cantate een muziekstuk is voor koor en orkest, meestal met een godsdienstig onderwerp. Van de evangelisch-lutherse eredienst, waarvoor Bach veel muziek gecomponeerd heeft, vormde de cantate het belangrijkste muzikale bestanddeel. Eigenlijk werd de cantate in zo'n dienst gebruikt als 'muzikale preek', omdat de inhoud alles te maken had met de bijbelse stof, die de predikant behandelde. In de Calvinistische traditie is terecht altijd gekozen voor een meer sobere eredienst waarin het gesproken woord centraal staat. In de Lutherse traditie is dit anders. Toen Bach het Weihnachtsoratorium samenstelde, heeft hij niet alle melodieën speciaal voor die gelegenheid gecomponeerd. Meermalen heeft hij gebruik gemaakt van cantates, die hij voor wereldlijke doeleinden geschreven had. Zo is bekend, dat een deel van de muziek oorspronkelijk gecomponeerd is ter gelegenheid van een feestelijke gebeurtenis aan het Saksische hof. Deze gelegenheidsstukken waren dus eigenlijk bedoeld voor één keer. Maar om de muziek niet verloren te laten gaan, maakte Bach met behulp van zijn tekstdichter de mooiste koren en aria's pasklaar voor de muziek, die hij moest componeren voor de kerstdagen van 1743. De koren hebben niets van hun muzikaliteit verloren bij deze tekstomwerking, en het is opmerkelijk dat ook de aria's, die eerst een geheel andere inhoud hadden, zich voor de tekst van dit oratorium goed leenden. Het Weihnachtsoratorium is een bundeling van zes catates, die respectievelijk uitgevoerd werden op drie kerstdagen, Nieuwjaarsdag, de eerste zondag in het nieuwe jaar en Driekoningen, leder deel duurt ongeveer 25 minuten.

Hoe het klinkt

Hoe het Weihnachtsoratorium klinkt, kun je natuurlijk het best beluisteren vanaf een cd of tijdens een uitvoering. Aan dat laatste zitten trouwens best wel moeilijke kanten. Denk bijvoorbeeld aan het showelement. Maar om een indruk te krijgen van hetgeen, waarover dit muziekstuk eigenlijk handelt, moet je het volgende maar alvast lezen.

Bach heeft het kerstverhaal weergegeven met behulp van koor en orkest. Om de structuur van dit muziekstuk goed te begrijpen, is nodig dat we onderscheid maken tussen die gedeelten, die het evangelieverhaal rechtstreeks weergeven, en de daaromheen geweven beschouwingen. De (bijbel)teksten die het verhaal vertellen, worden door een solist gezongen in een recitatief. Hierbij moet je je voorstellen, dat dat niet een lied is met een afgeronde melodie, maar waarin er zingend-declamerend gezongen wordt. De voordracht is daarbij nauw verbonden met de tekst.

Daarnaast beziet Bach het kerstgebeuren als het ware even van een afstand, en laat hij door middel van een aria (door een solist), of een koorgedeelte een bepaalde gedachte naar voren komen. Dit zie je bijvoorbeeld gebeuren in het koraal Wie soil ich dich empfangen. Nadat de evangelist verteld heeft dat Maria haar eerstgeboren Zoon in de kribbe heeft gelegd, wordt in een bas-recitatief voor een sopraan een koraalmelodie vervlochten: Erist auf Erden kommen arm, Wer will die Liebe recht erhöhn, die unser Heiland vor uns hegt?

Zo word je tijdens het kerstverhaal steeds stilgezet door bepaalde teksten,

die tot doel hebben de luisteraar zich bewust te laten worden van het grote wonder van Christus' komst op aarde. De begeleiding door muziekinstrumenten is daarbij geheel afgestemd op de gezongen tekst.

Rijke inhoud

Ik zal proberen met een aantal voorbeelden te laten zien hoe Bach in zijn Weihnachtsoratorium met deze boodschap bezig is geweest. Vooraf moet je weten dat hij steeds bezig is geweest instrumentale partijen te schrijven, waarbij de keuze van het instrument overeenstemt met dat wat in het lied als voorstelling wordt opgeroepen. Direct bij het openingskoor valt dit te bespeuren. Een stukje tekst daarvan luidt: Jauchzet, frohlocket, auf, preiset die Tage. Lalit uns den Namen des Herrschers verehren!

De pauken en trompetten spelen in dit openingskoor een belangrijke rol, samen met fluiten, hobo's, fagotten en strijkers geven ze de blijdschap weer, waarmee de kerstboodschap verkondigd zal gaan worden.

De tweede cantate begint met een instrumentale symfonie voor strijkers en fluit, een schildering van de muziek in de kerstnacht. Daarna volgen een aantal recitatieven, waarin verhaald < wordt hoe de engel de herders aanspoort naar Bethlehem te gaan, onderbroken door het koraal Schaut hin, dort liegt im finstern Stall, dess' Herrschaft gehet überall!

Het gezang van de engelen wordt gezongen door het koor, waarbij de verschillende partijen niet synchroon, maar door elkaar heen lopen in een grote lofzang voor Hem, die vrede bracht op aarde. In het, eveneens door het koor gezongen stuk Lasset uns nun gehen gen Bethlehem is ook werkelijk de haast te horen, waarmee de herders de raad van de engel opvolgden.

Slechts heel summier ben ik nu ingegaan op de inhoud van dit oratorium. Nog veel meer schitterende passages heeft Bach nagelaten, die zingen over eerbied, waarmee men bij de kribbe neerknielde, over de blijdschap bij Zijn komst, over het verlangen om Hem ook als Zaligmaker te mogen kennen en over de bede, op Zijn macht en hulp te mogen vertrouwen. Dat alles binnen een muzikale omlijsting, die het geheel nog eens een extra dimensie geeft en het zal duidelijk zijn, dat we het hier over muziek hebben, die alleszins de moeite waard is!

Tot slot

Misschien heeft het lezen van dit artikel je alleen maar bevestigd in je mening, dat het Weihnachtsoratorium echt in je cd-rek thuishoort. Het kan ook zijn, dat je niet gewend bent op zoek te zijn naar dit soort muziek. Hopelijk kan het lezen van het bovenstaande je ertoe bewegen dit toch eens te gaan doen. Neem er de tijd voor. Luister en herluister, want de praktijk leert dat je in klassieke muziek steeds meer gaat horen, naarmate je er meer induikt. Je moet zo'n stuk ook leren kennen. Daarom is het goed om in het booklet mee te lezen, zodat de inhoud ook voor je gaat spreken. En wanneer je ook maar een beetje onderscheid ziet tussen hoog en laag, is het aan te bevelen de partituur (de geschreven muziek) van het Weihnachtsoratorium erbij te pakken. Dan kun je zelf mee lezen en ben je zo een uur verder!

Zoals aan het begin al genoemd werd: ieder heeft zijn smaak op het gebied van muziek. Maar wanneer je er achter komt, dat de boodschap van het kerstevangelie op deze manier heel sterk tot je kan spreken, weet je nu misschien welke cd je de komende tijd heel vaak gaat draaien! Een goede kersttijd toegewenst.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen