Van Ot en Sien naar Brian en Yvonne

Terugblik op de 20e eeuw

Wanneer ik bij mijn opa op bezoek was, haalde hij regelmatig een oude foto voor de dag. Een klassenfoto van de basisschool. De "lagere school" heette dat toen. Jaartal:1899. Rijen jongens en meisjes, allemaal in Ot en Sien kleren, keken mij ernstig in de ogen. Want in die tijd lachte je niet op een foto. Daarvoor was het een veel te serieuze aangelegenheid.

"En? Wie is nu jouw opa? ", vroeg mijn grootvader dan. Het is dat hij de foto al vaker had laten zien. Anders had ik het nooit geweten. In tachtig jaar veranderen de meeste mensen sterk. Maar nu kon ik hem blindelings aanwijzen: links onderin, daar zat hij. Gestreepte kiel, donker haar.

Overgang

Mijn opa, die de hoge leeftijd van 87 mocht bereiken, is geboren in de negentiende eeuw. In 1894 om precies te zijn. De overgang naar de twintigste eeuw heeft hij dus vrij bewust meegemaakt. Hoe hij die overgang ervaren heeft? Of hij hoge verwachtingen had van de nieuwe eeuw die hij was ingegaan? Dat heb ik hem nooit gevraagd.

Wel weet ik zo'n beetje hoe opa aan het eind van zijn leven terugblikte op dat deel van de twintigste eeuw dat hij had meegemaakt. Een eeuw van onvoorstelbare veranderingen. Een eeuw van technische vooruitgang, van schaalvergroting op allerlei terrein, van ongekende welvaartstijging, een eeuw van emancipatie en van ontkerkelijking, een eeuw van strijd om politieke onafhankelijkheid, een eeuw van oorlogen en geruchten van oorlogen.

Over die veranderingen wil ik het in dit artikel hebben. Dat is een hachelijke onderneming, zo besef ik. Wat kan iemand daarover zeggen die het grootste deel niet zelf heeft meegemaakt en die vanuit zijn werkkamer niet verder kan blikken dan tot de flats aan het eind van de straat? Toch wil het proberen. Ik heb niet de illusie dat ik alles kan aanstippen. Belangrijke dingen zal ik waarschijnlijk vergeten.

In elk geval zal ik regelmatig mijn opa ten ten tonele voeren. Om mijn beweringen te onderbouwen of te illustreren. En om het verhaal leesbaar te houden.

Zandweggetje

Een van de opvallendste veranderingen in de twintigste eeuw is de technische vooruitgang. Mijn opa - daar hem je 'm al-kon met smaak vertellen hoe hij als jongen voor het eerst een auto zag. Hij schrok zich een bult. Wat een herrie, wat een snelheid! Tegenwoordig heeft bijna iedereen een auto, in veel gezinnen zijn er zelfs meer dan één.

Voor zo gigantisch veel auto's, zijn ook veel wegen nodig. Zand-en grindweggetjes van vroeger, waarover Ot en Sien op hun klompen naar school klosten, zijn vervangen door een uitgebreid netwerk van bestrate en geasfalteerde wegen. Veel streken in ons land zouden door een negentiende-eeuwer niet meer herkend worden.

Maar de techniek bracht meer. Naast auto-en treinverkeer kwam het vliegverkeer. In 1963 zette Neill Armstrong als eerste aardbewoner stappen op de maan. Het was voor sommige in de negentiende eeuw geboren burgers zó ongelooflijk, dat ze tot het eind van hun leven bleven ontkennen dat het echt gebeurd was.

Moleculen

Tegelijk met de verkenning van het oneindige heelal, doorvorste de mens ook de kleinste deeltjes van de materie. Ziektekiemen werden opgespoord, besmettelijke en ernstige ziekten uit bepaalde regio's van de wereld uitgebannen. Van planten, dieren en mensen werden de kleinste deeltjes, de genen, steeds meer ontrafeld. Moleculen en atomen werden niet alleen onderzocht, maar ook gesplitst. Kernenergie werd ontdekt, de atoombom uitgevonden... en gebruikt.

Wie alle 'wonderen der techniek' wil beschrijven heeft tien jaargangen Daniël nodig. Daar begin ik dus niet aan. Beter lijkt het me een aantal onwikkelingen uit de twintigste eeuw te noemen die stuk voor stuk met die technische vooruitgang te maken hebben.

In de eerste plaats is dat de schaalvergroting. Natuurlijk werden ook in de negentiende eeuw al producten aan de lopende band vervaardigd, maar de massaproductie is in onze eeuw nog veel verder toegenomen. Dat geldt voor industriële producten, maar ook voor landbouwgewassen. Hoeveel hectaren graan worden tegenwoordig wel niet door één boer bewerkt?

Tanks en kogels

Schaalvergroting zagen we helaas in de achterliggende honderd jaar ook in de oorlogsindustrie: bij honderd-, ja bij duizendtallen rolden geweren, tanks en kogels van de lopende banden. Dat leidde vervolgens ook tot schaalvergroting in de oorlogvoering. Is de twintigste eeuw niet de eeuw van de wereldoorlogen? Twee keer kwam het voor dat een oorlog niet beperkt bleef tussen twee of drie landen, zelfs niet tot een continent, maar dat de strijd zich uitstrekte tot verschillende werelddelen. Europa, Amerika, Azië en Afrika waren van 1939-1945 allemaal in de oorlog betrokken.

In alle oorlogen worden veel mensen gedood, maar de schaal waarop dat ruim vijftig jaar geleden gebeurde, was ongekend. Ongekend was de massale vernietiging van het joodse volk: zes miljoen joden kwamen om in concentratiekampen en gasovens. Geweld op grote schaal vond verder plaats in augustus 1945 toen atoombommen twee steden in japan in as legden.

Schaalvergroting zagen we tenslotte ook in politieke samenwerking. Op defensiegebied kwam er een Warschau-pact en een Navo, op veiligheidsgebied een Verenigde Naties, op economisch en monetair gebied een Europese Unie.

Speculaasje

De voortgang van de techniek en de

schaalvergroting op allerlei terrein leidden tegelijkertijd tot een geweldige groei van de welvaart. De luxe die wij om ons heen hebben, was in vroeger tijden alleen beschikbaar voor vorsten en groten der aarde. We realiseren het ons amper. Elke dag vlees op tafel, dagelijks een warm bad, de verwarming op twintig plus, verlichting in alle hoeken en gaten van ons huis, met grote regelmaat nieuwe kleding. Voor mijn opa, die in zijn jeugd nog echt armoede heeft geleden, was het een traktatie als hij 's zondags(l) een speculaasje kreeg.

Die toename van de luxe gaat overigens nog alsmaar door. Chips was in mijn jeugd nog iets voor verjaardagen, maar dat idee schijnt allang verouderd te zijn. Vroeger ging alleen de elite op vakantie, nu trekt ook 'Jan met de pet' er twee keer per jaar op uit, liefst naar het buitenland.

Op het eiland

Dal brengt me op een andere ingrijpende verandering in onze eeuw: de toegenomen mobiliteit. Een paar jaar geleden kreeg ik de stamboom van mijn opa in handen. De dame die het onderzoek gedaan had, was tot in de zeventiende eeuw teruggegaan, Wat bleek? Het voorgeslacht van mijn opa was van generatie op generatie afkomstig uit de Hoekseaard. Niemand, maar dan ook niemand verliet voorgoed het eiland. Nee, ze zochten hun man of vrouw niet alleen in het eigen dorp. Janus uit Oud-Beijerland haalde een meisje uit Klaaswaal, of Mijnsheerenland, eventueel Heinenoord en als hij het heel ver zochl uit Strijen of Numansdorp. Maar daar hield de wereld toch echt wel op. Toen mijn grootvader rond zijn twintigste met de trekschuit naar Nieuwerkerk aan den IJssel verhuisde, stond dat voor hem zo ongeveer gelijk aan emigreren. Die toegenomen mobilileit heeft nog meer zichtbare gevolgen gehad. Denk aan het grote aantal gastarbeiders, Surinamers, Molukkers en asielzoekers in ons land. Natuurlijk waren er ook voorheen mensen die in het buitenland gingen werken. Natuurlijk waren ook in vorige eeuwen mensen op de vlucht voor oorlog en verdrukking. Maar niet op die schaal als in de twintigste eeuw, waarin ons land asielzoekers kent uit Bosnië, Iran, Elhiopië en Sril Lanka. Daardoor is Nederland een multi-culturele samenleving geworden. De namen van Ot en Sien verdwenen, die van jan en Marga bleven, maar daarnaast deden Brian en Moestafa, Yvonne en Naima hun intrede.

internet

De laatste tien jaar zijn we ook nog op een andere manier 'mobiel' geworden. Naast de gewone telefoons rukten de gsm-toestellen op. Iemand die midden in het bos of aan het strand loopt, is net zo bereikbaar als iemand die thuis achter zijn bureau zit. De moderne communicatiemiddelen, radio, televisie, internet,

zorgen ervoor dat je niet van huis hoeft om je bankzaken te regelen, om te weten welk weer het op dit moment in de Alpen is of om post (e-mail) te sturen naar je broer in Canada.

De ontwikkeling van de techniek en de toegenomen mobiliteit mogen dan bepaalde voordelen hebben gehad, de nadelen mogen ook niet verzwegen worden. Eén van de opvallendste daarvan is de belasting van het milieu. Is de twintigste eeuw niet bij uitstek de eeuw van de milieuvervuiling? Daarbij kunnen we denken aan grote schandalen of rampen, olieboten die lek gingen of kerncentrales die defect raakten, maar net zo goed aan de sluipende, geleidelijke, dagelijkse milieuvervuiling waaraan we door onze luxe levenswijze allemaal een bijdrage leveren.

Voorleren'

Wie over veranderingen in de afgelopen eeuw spreekt, kan niet heen om de toename in

scholing en kennis. Mijn opa - ik blijf hem nog maar even aanhalen-had alleen de lagere school. In het arbeidersgezin waar hij opgroeide (veertien kinderen) was geen sprake van 'doorleren'. Geen van zijn broers of zusters heeft dat gedaan. Nu kan in principe iedereen die de gave heeft naar de universiteit. De maatschappij is door dit alles democratischer geworden. Arbeiders, vrouwen, rooms-katholieken, kleine luyden, ze hebben zich geëmancipeerd.

Maar waar heeft al dat weten ons gebracht? Is de twintigste-eeuwse mens ook wijzer geweest dan de negentiende-eeuwse? Is hij godvruchtiger geweest? Merkwaardigerwijs zijn er zelfs in deze tijd nog mensen die geloven in vooruitgang en beschaving. Maar als er ooit een tijd geweest is die het failliet daarvan aantoonde, is het onze eeuw geweest. Mensen leren niet van het verleden. De enige les die uit de geschiedenis te trekken valt, is dat mensen er geen lessen uit trekken. Na de gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog, kwamen de verschrikkingen van Bosnië. Na de wandaden uit het koloniale tijdperk, kwamen de slachtpartijen tussen Hutu's en Tutsies.

Ontkerkelijking

De zogenaamde vooruitgang heeft de westerse mens niet beschaafder gemaakt, en al helemaal niet godsdienstiger. Een van de opvallendste veranderingen in de afgelopen honderd jaar is de massale ontkerkelijking. Mijn opa was van huis uit 'hervormd-op-wieltjes' maar sloot zich later aan bij de 'schuurtjeskerk': de Gereformeerde Gemeenten, het kerkverband dat in deze eeuw ontstaan is. Massa's Nederlanders bewogen zich echter in omgekeerde richting. Het is een proces dat almaar harder lijkt te gaan. De grote kerken lopen leeg. Mensen zijn nog wel religieus, zo zeggen zij, maar hebben niet meer de behoefte om hun 'geloof' in de gemeenschap der heiligen te beleven. Men gelooft in 'iets', niet meer in Iemand. Laat staan de God van de Bijbel.

Dat heeft er uiteindelijk ook toe geleid dat er in ons land wetten zijn aangenomen of voorgesteld die de toets van Gods Woord niet kunnen doorstaan. Ik denk aan abortus en euthanasie, aan het homohuwelijk ook. Nederland loopt op al deze punten internationaal voorop. Buitenlanders zijn niet zelden hoogst verbaasd over wat in ons land kan en mag. Deze omwenteling behoort tot de meest fundamentele veranderingen van deze eeuw. Hoe zou een negentiende-eeuwse Nederlander, als hij een blik in onze tijd mocht werpen, reageren op de zedelijke verwildering die hij aan zou treffen? Zou hij zich niet naar schrikken?

Toekomst

Was de twintigste eeuw slechter dan alle voorgaande eeuwen? Ik zou het niet durven zeggen. Elke eeuw heeft zijn bijzondere eigenschappen. Sommige eeuwen geven terugval te zien, sommige vooruitgang. Maar wat fs vooruitgang? Sinds de zondeval is er niemand meer die God zoekt. Daarom is er ook geen wezenlijke vooruitgang zolang het hart van de mens slecht blijft. Zolang de god van de eeuw de zinnen blijft verblinden. Dit weet ik wel: elke eeuw brengt de toekomst van de Heere Jezus Christus een grote stap dichterbij. Zijn Koninkrijk zal pas echte, wezenlijke vooruitgang geven aan allen die Hem vrezen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen