We weten niet wat we allemaal niet weten

Vorig jaar verscheen de tweede druk van de synopsis van de vier Evangeliën. Wat is eigenlijk een synopsis? Wat heb je er aan? Dr. Fahner geeft in het dagelijks leven colleges aan de Chistelijke Hogeschool Ede en de CGO. Zijn vak is onderzoek van het Nieuwe Testament. Hij legt uit dat een synopsis bedoeld is voor predikanten en de geïnteresseerde bijbellezer, voor studie-en bijbelkringen.

Een synopsis is een ordening van de evangeliën, waarbij je de vergelijkbare passages uit de Evangeliën naast elkaar zet. Soms wordt gekozen uit de eerste drie, soms ook worden de vier evangeliën erbij betrokken. Bijvoorbeeld de genezing van de lamme die door zijn vrienden tot jezus wordt gebracht. Die geschiedenis

komt in drie evangeliën voor. Die passages zet je dan naast elkaar op één bladzijde. 'Vergelijkbaar' wil trouwens niet zeggen dat er geen verschillen zijn! Het kan ook zijn dat een geschiedenis bij de ene evangelist aan het begin staat, en bij de andere aan het eind. Bijvoorbeeld de tempelreiniging: bij johannes aan het begin van het evangelie, bij de anderen aan het eind. Als je die vier beschrijvingen in een synopsis naast elkaar zet, wil dat nog niet zeggen dat het over dezelfde gebeurtenis gaat. Soms wordt dus de volgorde van een bijbelboek in een synopsis doorbroken.

Doe je daarmee de Bijbel geen geweld aan?

je moet een synopsis niet zien als de Bijbel. Het is puur bedoeld als een hulpmiddel, een instrument, je moet de evangeliën eerst lezen in hun eigenheid. Als je daarna de verschillende beschrijvingen wilt gaan vergelijken, dan kun je gebruik maken van een synopsis.

De eerste druk van uw synopsis verscheen rond 1980. Bestond er toen niet al zoiets?

In de Nederlandse taal niet. Kort na mijn synopsis is er een Vlaamse uitgave verschenen. Wetenschappers maken meestal gebruik van een Griekse of Engelse versie. Die bestaan al veel langer. Bij mij is de behoefte aan een synopsis gaan leven toen ik in Irian Jaya bezig was met het

vertalen van de evangeliën. Ik moest toen heel veel zelf vergelijken.

Maakt een bijbelgetrouwe wetenschapper een andere synopsis dan een schriftkritische theoloog?

je opvattingen over de Bijbel hebben wel gevolgen voor je werk. Vooral in je voorwoord moet je keuzes maken. Ik ben in een nawoord ingegaan op de zogenaamde synoptische kwestie. Daarin zet ik als bijbelgetrouw wetenschapper een andere lijn in dan vele collega's op de universiteit. Verder heb ik de volgorde van Mattheüs als uitgangspunt genomen, uit praktische overwegingen: daarin vinden we een duidelijke ordening van de stof; bovendien is het qua stof groter dan Markus en Johannes. Maar niet elke wetenschapper zal mij daarin volgen.

Waarom zijn er eigenlijk vier verschillende evangeliën?

Daar moet je bescheiden over zijn. Ik zou allereerst willen zeggen: God heeft het zo gewild. Daarnaast is het zo dat elke evangelist een eigen doelgroep heeft gehad. Mattheüs schreef vooral voor de joden, voor zijn eigen volk. Hij veronderstelt kennis van het Oude Testament bekend, verwijst ook vaak naar Oud-testamentische profetieën. Markus is veel meer feitelijk en is gericht op de geschiedenis, het lijden en de wonderen van de Heere Jezus en Zijn Koninkrijk. Lukas schreef voor de heiden-christenen. Zijn openingszin heeft de trant van de Grieks-hellenistische geschiedschrijving: bijvoorbeeld het naarstig onderzoek doen naar de feiten. Verder krijgen gebeurtenissen uit de wereldgeschiedenis een plaats: stadhouders, keizer Augustus. Johannes is minder verhalend dan de andere evangelisten; hij legt veel meer nadruk op de vleeswording van het Woord, Dat van eeuwigheid is. De kerk heeft deze vier tot de canon gerekend; daarin mogen we ook Gods leiding zien. Er zijn overigens wel andere geschriften onder de term evangeliën in omloop geweest, bijvoorbeeld over de jeugd van Jezus, of het evangelie van Thomas.

Kun je zeggen dat de evangeliën een levensbeschrijving van jezus zijn?

Niet zoals wij een biografie tegenwoordig opvatten. De evangelisten schreven geen geschiedenis in de wetenschappelijke zin. Ze brachten elementen uitjezus' leven bijeen om te laten zien dat Hij de Messias was. Dat was hun doel. Daarom lezen we over Zijn jeugd bijna niets. Van zijn openbare rondgang en prediking, die ongeveer drie jaar duurde, horen we eigenlijk maar een aantal gedeelten. Johannes eindigt daar zijn evan-

gelie ook mee: als al Jezus' daden apart beschreven werden, dan zou de wereld de geschreven boeken niet bevatten. Wij willen vaak de evangeliën en de Handelingen vanuit onze geschiedenis-vragen lezen: hoe is het bijvoorbeeld verder gegaan met Mattheüs en Thomas?

Als je de evangeliën naast elkaar zet, vallen de verschillen al gauw op. Zijn dat fouten?

We moeten altijd beginnen eerst de Schrift goed te lezen, in de grondtaal. Over het dochtertje van Jaïrus staat aan het begin van de geschiedenis bij Mattheüs: 'zij is nu terstond gestorven'. Marcus schrijft: '[ze] is in haar uiterste'. Lukas heeft: '[ze] lag op haar sterven'. Het schijnt alsof Mattheüs op dit punt afwijkt van de twee andere evangelisten. Toch staat er bij hem in het Grieks een woord dat betekent: 'aan het eind komen'. Deze betekenis past heel goed bij de twee andere uitdrukkingen.

Bij een schijnbare tegenstrijdigheid moeten we bescheiden zijn en zeggen: ik weet (nog? ) niet hoe het zit, misschien vertoont mijn kennis gebreken. Met name de zogeheten 'Tübinger school' in de vorige eeuw heeft veel twijfel gezaaid met betrekking tot de betrouwbaarheid van de evangeliën. Veel van de twijfel is door archeologische vondsten weer opgeheven. Wij weten niet wat we allemaal niet weten. Laten we daarom voorzichtig zijn.

U had het net al over de synoptische kwestie. Wat bedoelt u daarmee precies?

Als je evangeliën naast elkaar legt, dan zie je gewoon verschillen en overeenkomsten, je kunt je afvragen: hoe komt dat? Zonder er trouwens meteen allerlei theorieën bij te halen. Kennelijk heeft de Heilige Geest het zo gewild. Hij wilde door menselijke karakters heen werken. De basisvraag is: wat is Gods Woord voor je? Is dat de openbaring van Zijn wil? Dan zul je zoveel mogelijk proberen de eenheid te zien. Ondanks verschillen in karakter, doelgroep en woordgebruik hebben de bijbelschrijvers toch één Auteur Die hen geïnspireerd heeft. Maar als je de Bijbel ziet als een verzameling geschriften van een stel mensen uit de Oudheid, dan heb je de neiging om de getuigenissen uit elkaar te trekken.

Als iemand eenvoudig de Bijbel wil lezen, moet hij dan zijn hoofd breken over die verschillen?

Iemand die eenvoudig de Bijbel wil lezen, die wil gevoed worden vanuit het Woord. Toch sluit dat onderzoek en vergelijken van tekstgedeelten niet uit. Calvijn heeft ook een harmonisch commentaar geschreven van de eerste drie evangeliën: een poging om de geschiedenissen als één geheel te behandelen. Hij ziet ze als verschillende facetten van één gebeuren. Overigens is harmoniseren een stap verder dan een synopsis: in het laatste geval orden je slechts de vergelijkbare gegevens; bij een harmonie probeer je de verschillen te verklaren en er één

gebeuren van te maken. Ook de kanttekeningen geven soms een harmoniserende verklaring.

je kunt ook zover gaan met harmoniseren dat de eigenheid van de evangelist wegvalt.

Ik denk dat bijvoorbeeld een predikant de tekst synoptisch moet bekijken. Aanhalen van teksten uit andere evangeliën mag. Je zou ook klassieke auteurs of rabbijnse bronnen kunnen aanhalen. Met als doel om te verhelderen. Bijvoorbeeld bij de doop van Jezus: daar moet je vergelijken tussen de verschillende evangeliën, om te weten onder andere wie er met 'hij' bedoeld wordt, die de Geest Gods zag nederdalen. Maar het evangelie waarover dan gepreekt wordt heeft de voorrang. We moeten de Schrift onderzoeken en zorgvuldig met de grondtekst omgaan: daar kun je zien waar de echte verschillen zitten. Het 'beddeke' van de verlamde heeft in de evangeliën verschillende Griekse woorden, maar het gaat over hetzelfde. De vier evangelisten moeten wel hun eigen karakter behouden.

Zeker voor jongeren kan door de bijbelkritiek de zekerheid van Gods Woord behoorlijk op z'n grondvesten schudden. Is de 'volkomen zekerheid' waarover Lukas 7 spreekt nog wel mogelijk?

Zekerheid is uiteindelijk geloofszekerheid. De kritiek van de bijbelwetenschappers moet én kan beantwoord worden. In termen van de wetenschap geef ik vrijmoedig antwoord op de kritiek. Dan gebruik ik de methode van de wetenschap. Maar daarachter ligt de diepste zekerheid, een geloofszekerheid die alleen door de Heilige Geest gewerkt kan worden. Het is heel goed mogelijk om gelovige én wetenschapper tegelijk te zijn. Dus achter het historisch geloof moet een persoonlijk geloof staan.

Toch gaan veel theologiestudenten onderuit.

Ik heb zelf ook studenten die de Bijbel voor 100% willen aanvaarden, maar die de kennis missen om de Bijbel met argumenten te verdedigen. Als je voldoende kennis leert vergaren, dan kom je erachter dat vrijwel alle kwesties oplosbaar zijn. Bijna alle kritiek op het christelijk geloof kun je beantwoorden. Velen weten nauwelijks dat er heel wat boeken zijn die een schriftgetrouw standpunt hebben, met name uit de Engelstalige landen. Aan de andere kant zie ik ook mensen bij wie het blijft bij een historisch geloof. Dan ben je ook heel kwetsbaar in de confrontatie.

Op dit punt ligt er een belangrijke taak voor de middelbare scholen. Leerlingen moeten worden toegerust om die confrontatie aan te kunnen.

Woerden / Apeldoorn

R. Boogaard / C. J. van Linden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen