Modern levensgevoel in de literatuur

Misschien vraag je je af wat dit bekende citaat (uit het Avondmaalsformulier) te maken kan hebben met het moderne levensgevoel, zoals je dat in moderne literatuur tegenkomt. Ik hoop in dit artikel duidelijk te maken, hoe de menselijke eenzaamheid, het individualisme, het alleen op zichzelf gericht zijn van de moderne mens, een wezenlijk kenmerk van het bestaan in de laatste kwart van deze eeuw is. Dit moderne levensgevoel gaat lijnrecht in tegen het ideaal van het ware christelijke leven. De gemeenschap der heiligen is een van onze geloofsartikelen. Ik wil proberen iets van het moderne levensgevoel duidelijk te maken aan de hand van een tamelijk recent literair werk, namelijk De tweeling van Tessa de Loo. Het boek verscheen in 1994 en werd binnen zeer korte tijd een bestseller.

Tessa de Loo

Tessa de Loo is een schrijfster die niet zo vaak zal voorkomen op de literatuurlijsten van reformatorische jongeren. Dat is begrijpelijk, want zij heeft met haar werk duidelijk aangegeven dat christelijke normen en waarden haar vreemd zijn. Haar roman De tweeling kan echter - op een enkele korte passage na - heel goed gelezen worden en biedt een diepe blik in het moderne menselijke bestaan.

De inhoud

Twee vrouwen ontmoeten elkaar in een kuuroord in het Belgische plaatsje Spa. Al in het eerste hoofdstuk blijkt dat de twee vrouwen zussen zijn. Sterker nog, ze zijn een tweeling die in 1922 - zes jaar oud - na de^dood van de ouders uit elkaar gehaald zijn door de familiele-den. De ziekelijke Lotte Bamberg is bij familie in Nederland terechtgekomen; de andere, Anna, kon goed gebruikt worden op het boerenbedrijfje van haar oom Heinrich. Zo hebben ze beiden een totaal andere leven geleid, wat duidelijk tot uiting komt in de beleving van de Tweede Wereldoorlog. Lotte is in een redelijk goede gezinssituatie opgegroeid. Ze kwam in aanraking met het Nederlandse verzet en heeft duidelijk ervaren wat de joden overkwam. Haar visie op de Duitsers, in haar ogen allemaal Nazi's, is door die ervaringen sterk gekleurd. De herinneringen van Anna geven juist een totaal andere visie op Duitsland. Er waren veel Duitsers die zelf enorm geleden hebben onder het hele oorlogsgebeuren; er waren ook daar mensen die zich enorm hebben ingezet voor lijdende landgenoten en vreemdelingen, zelfs voor joden. Het verhaal van Anna is zelfs veel aangrijpender en tragischer dan dat van Lotte. Ook op het gebied van de liefde zijn hun ervaringen verschillend. Lotte heeft in de oorlog de vioolbouwer Ernst Goudriaan leren kennen en is nog voor het einde van de oorlog met hem getrouwd. Anna ontmoet tijdens de oorlog de soldaat Martin Grosalie. Hun liefde is echter niet zo gelukkig. Hij moet al spoedig weer naar het front. Al kunnen ze elkaar tijdens de oorlog nog enkele malen ontmoeten - zelfs wordt hun huwelijk gesloten in Wenen - het einde van de oorlog betekent voor hen een ongeorganiseerde en wanhopige terugtocht, waarbij ze elkaar weer moeten loslaten. Martin wordt uiteindelijk ergens bij een dorp in de Eifel getroffen door een Amerikaanse mortiergranaat. Naast deze verschillen blijkt er toch wel overeenkomst te bestaan. Het huwelijksleven met een man die zeven dagen in de week alleen maar leefde voor zijn werk en haar door de oorlogsomstandigheden afgebroken zangcarrière hebben ervoor gezorgd, dat het leven ook Lotte niet gebracht heeft wat ze ervan verwacht had. Hun belevenissen vertellen de vrouwen elkaar als ze wat wandelen door het stadje Spa. Ze komen veel van elkaar te weten in korte tijd en toch blijven de twee vrouwen elkaar vreemd. Het is vooral Anna die lijdt onder de stugge en afwerende houding van Lotte, die haar visie op het Duitse volk niet wil herzien en de ellende die Anna heeft meegemaakt steevast afdoet met woorden als: het is jullie eigen schuld, jullie zijn toch die oorlog begonnen. Hun tegengestelde oordeel over de Amerikanen maakt het verschil ook weer duidelijk. Lotte ziet ze als "onze

bevrijders", voor Anna zijn ze niet meer dan domme, ongecultiveerde praatjesmakers, die aan het einde van de oorlog de Engelsen, Fransen en Russen even kwamen helpen en de elite van wetenschap en legertop meenamen naar hun eigen land.

Eigen normen en waarden

De auteur zet de verschillende visies van de twee zusters op het verleden scherp tegenover elkaar. Dat is een goed middel om de contrasten tussen de hoofdpersonen te laten uitkomen, maar er is meer. Het moderne denken gaat ervan uit dat iedereen zijn eigen normen en waarden in dit leven moet vaststellen. Vaste principes, die je bijvoorbeeld op de Bijbel wilt funderen, roepen weerstand op. ledereen mag en moet tegenwoordig leven en denken zoals hij zelf wil. Je moet de ander helemaal vrij laten. Dat doet de schrijfster zelf trouwens ook. Want als Anna overlijdt, maakt haar plotselinge dood niet alleen de toenadering tussen de tweelingzussen onmogelijk. Dit betekent ook, dat het uiteindelijke oordeel over het gelijk van de een of de ander aan de lezer wordt overgelaten. Dat is een principe dat in moderne kunst in het algemeen een belangrijke rol speelt. Je moet niet vragen: wat stelt dat schilderij voor? of: wat wil die moderne dichter eigenlijk met dit onbegrijpelijke gedicht zeggen? Want het gaat om de ervaring van de kijker respectievelijk de lezer, die het kunstwerk uiteindelijk compleet maakt. Die bepaalt in wezen dan ook wat het "voorstelt". Hier hebben we dus te maken met een kenmerk van het moderne levensgevoel. Normen en waarden, principes en oordelen hebben geen algemene geldigheid, ze zijn afhankelijk van personen, tijden en situaties.

Eenzaam hei d

Al lezend zit je er enigszins op te wachten dat Lotte eens meer toenadering zal vertonen tot Anna. Als deze in het laatste hoofdstuk dood wordt aangetroffen in een turfbad, beseft Lotte dat het nu te laat is om haar zusterlijke gevoelens, die ze steeds verdrongen heeft, nog te tonen. En daarmee blijkt in dit boek een tweede kenmerk van het moderne levensgevoel duidelijk aanwezig: de menselijke eenzaamheid. De twee zusters hebben wel in de oorlog (Lotte) en na de oorlog (Anna) een bezoek gebracht aan elkaar. Beide bezoeken liepen echter op een ontnuchtering uit. En nu ze elkaar zo'n dertig jaar later toevallig ontmoeten in het kuuroord Spa is het vooral Anna die hunkert naar het ontstaan van een zusterlijke relatie, maar dit blijkt onmogelijk. Deze twee vrouwen, die niet zomaar zussen maar zelfs een tweeling zijn, blijken in hun diepste innerlijk toch vreemden voor elkaar te blijven. Dat werkt frustrerend voor beiden, soms vallen ze elkaar scherp aan, en hun diepste gevoelens voor elkaar zijn niet in staat die kloof te overbruggen.

Opstand tegen God

Het meest schrijnende in dit boek is echter ook de duidelijke afwezigheid van een relatie met God. Afkomstig uit een vaag op te merken rooms-katholiek milieu, zijn ze uiteindelijk twee mensen geworden die aan godsdienst geen enkele boodschap meer hebben. Bij Lotte is dat vooral gekomen door de opvoeding in het gezin van haar achterneef die zijn communistische ideeën heel nadrukkelijke en fanatiek uitdraagt. Bij Anna komt de twijfel over "de rechtvaardigheid" die in deze wereld misschien toch nog regeert tot een wanhopige uitbarsting waarin ze God eigenlijk tot verantwoording wil roepen en Zijn bestuur zelfs lastert. Hier zien we een "traditioneel" gegeven van de moderne literatuur duidelijk naar voren komen. De vraag naar de oorzaak van het lijden brengt de mens zonder God tot wanhoop en tot opstand tegen Hem.

Liefde ontbreekt

Ik heb geprobeerd duidelijk te maken hoe het moderne levensgevoel dit boek doortrokken heeft. Heel duidelijk komt erin tot uiting hoe de moderne mens leeft zonder' God en zich afzet tegen Hem en Zijn bestuur. Het werkt ook door in de onderlinge verhoudingen tussen mensen. De liefde van velen zal verkouden, heeft de Heere Jezus eens gezegd. In onze tijd komt dat sterk tot uiting. Moderne levensgevoel: daarin ontbreken nu juist de twee belangrijkste elementen die het Woord van God ons voorhoudt: liefde tot God en liefde tot de naaste. Daarom begon ik dit artikel ook met dat citaat uit het avondmaalsformulier. Dat spreekt over de beleving van de ware christelijke liefde. Juist in de viering van het Heilig Avondmaal wordt zo duidelijk dat die alleen mogelijk is in de gemeenschap met de Heere Jezus Christus en alleen op grond van Zijn plaatsvervangend lijden en sterven.

Jouw levensgevoel

Wat heeft dit boek ons nu te zeggen? Alleen: leg het maar opzij, want er spreekt voor een christen toch niets goeds uit? Ik denk meer! Als je op een middelbare school zit, moet je "voor je lijst" lezen. Dat levert confrontatie met de moderne tijd, met het moderne levensgevoel op. Die confrontatie kun je alleen aan, als je steeds Gods Woord legt naast alles wat je leest. Hopelijk kom je er dan achter, dat het ook in ons leven gaat om de vraag: heb ik de Heere lief en heb ik mijn naaste lief? Denk niet te gemakkelijk dat je dat moderne levensgevoel alleen bij "de anderen" aantreft. Of ben je er nog niet achter gekomen dat ook in ons geen goed woont? Wij zouden beter kunnen weten. Wij hebben immers het profetische woord, dat zeer vast is, en wij doen wel, dat wij daarop acht hebben, als op een licht, schijnende in een duistere plaats, totdat de dag aanlichte, en de morgenster opga in onze harten. Hoe staat het met jouw levensgevoel?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen