Kiezen voor jezelf of delen met anderen?

”Laat je niet op je kop zitten". Deze slogan van een campagne om pesten onder jongeren te bestrijden, liegt er niet om. Jongeren worden opgeroepen om voor zichzelf op te komen. In onze maatschappij kunnen we deze oproep tot assertief gedrag in allerlei toonaarden tegenkomen. Of het nu gaat om een opleiding voor verpleegkundigen, een cursus zelfverdediging voor pubers of een training in presentatievaardigheden voor managers. Assertief gedrag wordt gerekend tot de onmisbare bagage voor een optimaal persoonlijk en beroepsmatig functioneren. Wat verstaan we eigenlijk onder assertiviteit? Welke factoren leiden ertoe dat iemand een zelfbewuste of onderdanige levenshouding ontwikkelt? Is assertiviteit in tegenspraak met de bijbelse opdracht tot zelfverloochening en hulpvaardigheid? In dit artikel worden de belangrijkste aspecten van het begrip assertiviteit belicht en geplaatst in een bijbels kader.

Als je afgesproken hebt om met je vrienden naar een concert te gaan en je baas vraagt je om over te werken, hoe reageer je dan? Kies je voor jezelf, dan ga je niet op zijn vraag in. Als je graag je baas te vriend wilt houden, maak je je eigen wensen ondergeschikt aan die van hem en geef je toe aan zijn verzoek.

Als je een nieuwe rok gekocht hebt en je merkt thuis dat de rits kapot is, wat doe je dan? Ga je terug naar de winkel en vraag je of de rok gemaakt kan worden of zie je jezelf al aankomen en besluit je daarom maar om de rok zelf te repareren.

Assertief en subassertief

Deze voorbeelden maken duidelijk dat heel veel situaties in het dagelijkse leven om een keus vragen. De keus voor jezelf of voor de ander. Voor deze verschillende manieren van reageren worden de termen assertief e n subassertief g e b ru i kt.

Het woord assertief kan vertaald worden met 'handhaven, aanspraak maken, doen gelden'. Iemand die assertief is, laat zich gelden, komt voor zichzelf op. Iemand die subassertief is, doet het tegenovergestelde (sub is 'eronder'). Zo iemand laat zich niet gelden, handhaaft zich niet, maar laat over zich heen lopen.

Assertiviteit heeft alles te maken met de manier waarop je je opstelt in het contact met andere mensen.

Iemand die assertief is, durft zijn gevoelens te uiten, komt duidelijk voor zijn mening uit en durft nee te zeggen zonder zich daarover schuldig te voelen. Subassertieve mensen hebben daarentegen veel moeite met het uiten van hun emoties, het geven van hun mening en het weigeren van een verzoek. De mate waarin je vaardig en ontspannen bent in het contact met andere mensen hangt sterk samen met je zelfvertrouwen. En zelfvertrouwen heeft alles te maken met hoe je je eigen mogelijkheden en beperkingen ervaart. Anders gezegd, sociale vaar-

digheid hangt sterk samen met het zelfbeeld datje hebt.

Zelfbeeld

Mensen worden niet met een zelfbeeld geboren. Hetzelfbeeld wordt stukje bij beetje opgebouwd in het contact dat je met je omgeving hebt. Het is een erg ingewikkeld proces. Immers, zelfverander je voortdurend, maar ook je omgeving is aan allerlei veranderingen onderhevig. Hetzijn vooral de belangrijke personen in je omgeving die je zelfbeeld bepalen. In de eerste plaats hebben je ouders een belangrijke invloed bij het ontstaan van de kijk op jezelf. Zij en andere belangrijke personen in je omgeving, zoals broers, zussen en klasgenoten houden je als het ware voortdurend een spiegel voor. De spiegel wordt gevormd door hun reacties, hun opmerkingen, de eisen die ze stellen enzovoort. In die spiegel lees je bijvoorbeeld: ze vinden me maar dom, ze vinden me wel aardig, ze vinden me een lastpost. De verhouding tussen het aantal bevestigende en ontmoedigende reacties bepaalt in welke richting je zelfbeeld zich ontwikkelt. Een positief zelfbeeld kenmerkt zich door een gezond vertrouwen in eigen kennen en kunnen. Van een negatief zelfbeeld is sprake als angst voor falen en gevoelens van minderwaardigheid overheersen. Overigens komt het zelden voor dat het zelfbeeld uitsluitend positief of uitsluitend negatief is. Met betrekking tot het zelfvertrouwen geldt dan ook, dat er situaties zijn waarin je je niet zo op je gemak voelt en daarnaast situaties waarin je redelijk zeker bent van je zaak.

Je mening geven

Het verschil tussen assertief en subassertief gedrag hangt dus vooral samen met de aard van de zelfwaardering. Assertieve mensen durven voor zichzelf op te komen door in woorden en daden te uiten wat er in hen leeft. Wie subassertief is, houdt zijn mening liever voor zich uit angst voor afwijzing. Een alledaags voorbeeld kan dit verduidelijken. Tijdens een bezoek bij kennissen vraagt de gastvrouw je wat je wilt drinken, koffie of thee? . Er is natuurlijk niets op tegen om als het je echt niets uitmaakt, de keus aan je gastvrouw over te laten. Als je echter erg veel zin in koffie hebt, reageer je assertief door dit kenbaar te maken. Het resultaat is dat zowel jij als je gastvrouw tevreden zijn. Als je uit bescheidenheid of angst om lastig gevonden te worden, reageert met 'doe maar wat jullie gewend zijn' of 'het maakt me niets uit' getuigt dit van subassertiviteit. Je maakt je eigen wensen ondergeschikt aan die van de ander. Het gevolg kan zijn dat jij tegen je wil in thee drinkt en je gastvrouw in het ongewisse laat over je werkelijke voorkeur. Wat opvalt bij dit voorbeeld is dat de binnen-en buitenkant van een assertief mens in overeenstemming zijn met elkaar, terwijl bij iemand die subassertief is, denken en zeggen niet met elkaar strookt. Een dergelijke dubbele houding kan uiteindelijk leiden tot agressie of depressieve klachten.

Agressie en depressie

Op het eerste gezicht lijkt er weinig verband te bestaan tussen subassertivi-

teit en agressie. Subassertieve mensen zijn over het algemeen erg vriendelijke, hulpvaardige mensen die er alles aan doen om hun medemens ter wille te zijn. Het steeds kiezen voor anderen ten koste van jezelf kan op den duur een innerlijk conflict opleveren. Voortdurend in de weer zijn voor anderen is dan geen keus, maar meer een dwang. Subassertieve mensen zullen het niet gauw toegeven, maar ten diepste hebben ze geen vrede met hun situatie. Ze voelen zich vaak onbegrepen en kwaad. Kwaad op zichzelf, omdat ze voortdurend het gevoel hebben tekort te schieten. Boos op anderen, omdat die in hun beleving maar zelfzuchtige egoisten zijn.

Subassertieve mensen zijn veel sterker afhankelijk van de invloed van anderen. Ze doen er alles aan om aardig en behulpzaam gevonden te worden. Als ze echter niet voldoende zelfbevestiging krijgen, worden ze onzeker, voelen zich waardeloos en worden depressief.

Assertiviteit in de Bijbel

Tot nu toe is het begrip assertiviteit benaderd vanuit het gezichtspunt van de psychosociale ontwikkeling en problemen die zich daarin kunnen voordoen. De problematiek van het opkomen voor jezelf tegenover het verloochenen van jezelf kunnen uiteraard niet los gezien worden van wat de Bijbel hierover zegt. Wie een bijbelse concordantie opslaat, zal overigens tevergeefs naar het woord 'assertiviteit' zoeken. Dat wil niet zeggen dat het begrip als zodanig niet voorkomt. Zowel in het Oude als Nieuwe Testament zijn voorbeelden te vinden van mensen die in hun gedrag uiting geven van een (sub)assertieve houding. Als David in 1 Samuël 24 ervoor kiest het leven van Saul te sparen en hem vervolgens onomwonden de waarheid zegt, getuigt dit van een assertieve handelwijze. Assertiviteit is dus niet iets is dat uitsluitend bij deze tijd hoort. Integendeel, de vraag of mensen voor zichzelf mogen kiezen is al sinds het paradijs actueel. Om een juiste visie te krijgen op assertiviteit is het nodig om te luisteren naar wat de Bijbel ons leert over de verhouding van de mens tegenover God en de naaste.

Liefdegebod

Christus zelf verwoordt in Mattheüs 22 : 27 - 40 de hoofdsom van de wet als volgt: Gij zult liefhebben de Heere uw God met geheel uw hart, en met geheel uw verstand en met geheel uw kracht. Dit is het grote gebod. En het tweede, aan dit gelijk is: ij zult uw naaste liefhebben als uzelf. Aan deze twee geboden hangt de ganse wet en de profeten’.

In de Heidelbergse Catechismus wordt op de vraag of wij dit alles volkomen kunnen houden zo treffend en ontdekkend geantwoord: "Nee ik, want ik ben van nature geneigd God en mijn naaste te haten ". Als we deze overbekende woorden op ons laten inwerken, dan is een kritische houding tegenover assertiviteit zeker op zijn plaats. Als we ons gedrag niet laten leiden door Gods geboden, dan ontaardt opkomen voor jezelf in kiezen voor jezelf ten koste van de medemens.

Geheiligde zelfkennis

Als het indringende antwoord van vraag 5 van de Heidelbergse Catechismus door het licht van de Heilige Geest werkelijkheid wordt in je leven, geeft dat reden tot zelfverfoeiing en verootmoediging. Toch ligt hier een wezenlijk verschil met negatieve zelfwaardering in psychologische zin. In de zelfkennis die vrucht is van bekering staat de verhouding met God centraal. Het gaat dan niet, zoals bij subassertieve mensen, in de eerste plaats om de vraag hoe andere mensen tegen je aankijken, maar om de levensvraag hoe je weer met de Heere verzoend kunt worden. Anderzijds, als de Heere je ogen opent voor het werk en de persoon van Christus geeft dat blijdschap en geloofsmoed. David riep uit 'Want met U loop ik door een bende, en met mijn God spring ik over een muur' (Psalm 18 : 30). Bij Paulus vinden we duidelijk deze verschillende gemoedsgesteldheden terug. Als hij op zijn eigen zondig bestaan ziet, roept hij uit 'Ik ellendig mens, wie zal mij verlossen uit het lichaam dezes doods' (Romeinen 7:24). Anderzijds mag hij getuigen 'Ik vermag alle dingen door Christus, Die mij kracht geeft'{Filippenzen 4:13). In de pastorale praktijk is het niet altijd eenvoudig om juist te onderscheiden of iemands klachten oprecht geestelijk zijn of voortkomen uit depressiviteit of nederige hoogmoed. Dat zelfs Gods kinderen soms onoprechtzijn in hun klagen, blijkt uit het volgende voorbeeld. Een predikant ging op bezoek bij een bejaard gemeentelid. Op de vraag hoe het met haar gesteld was, antwoordde de vrouw dat ze een groot zondares was.

De prediker die deze vrouw wilde beproeven, antwoordde: "Inderdaad, dat heb ik in de stad horen vertellen”.

Hierop veerde de vrouw overeind met de klemmende vraag: "Wie heeft dat verteld, dominee? ". Uit deze reactie werd duidelijk dat deze vrouw niet oprecht in de schuld was gekomen tegenover God, maar zich er meer om bekommerde hoe andere mensen over haar dachten.

Zelfverloochening

De scherpe analyse van het menselijke hart geeft geen reden tot zelfverheffing. Integendeel, de Bijbel roept

op verschillende plaatsen op tot ootmoed, nederigheid en zelfverloochening. Deze oproep wordt echter nogal eens opgevat als een pleidooi voor een subassertieve levenshouding. Er wordt dan bijvoorbeeld verwezen naar de bekende tekst uit de Bergrede: ... maar zo wie u op de rechterwang slaat, keer hem ook de andere foe'(Mattheüs 5 : 39). Als we de verschillende voorbeelden in het Oude en Nieuwe Testament nagaan, heeft zelfverloochening overwegend betrekking op het volgen van de roepstem van God. Zelfverloochening is dan niet het over je heen laten lopen door je naaste, maar het verloochenen van eigen wil en het volgen van de wil van de Heere. Denk bijvoorbeeld aan de profeet Jeremia die zelfverloochening betrachtte door Gods opdracht te vervullen in weerwil van alle spot van zijn volk. En met de bekende woorden 'Zo iemand achter Mij wil komen, die verloochene zichzelf, en neme zijn kruis dagelijks op, en volge Mij'(Lukas 9 : 23) roept jezus Zijn discipelen op tot een (even in afhankelijkheid van Hem en gehoorzaamheid aan Hem.

Assertieve zelfverloochening?

Zelfverloochening in de Bijbel mag dus niet uitgelegd worden als subassertieve zelfvernietiging.

Zelfverloochening en assertiviteit kunnen wel samengaan, je kunt op een psychisch evenwichtige manier voor jezelf opkomen, zonder dat dit in strijd is met Gods wil. Sterker nog, assertiviteit onder het gezag van Gods geboden kan een zuiverende en heilzame werking hebben in menselijke relaties.

Een mooi voorbeeld hiervan vinden we in het leven van Paulus. In Galaten 2:11-14 wordt vermeld hoe Paulus een broederlijk vermaan richt aan Petrus. Paulus is gehoorzaam aan de wil van God, maar geeft tegelijkertijd onomwonden zijn mening over het geveinsde gedrag van zijn medebroeder. Deze gebeurtenis laat zien dat de vruchten van de Geest geen slappe, halfslachtige of onderdanige houding teweeg brengen. Assertiviteit kan positief bijdragen aan een goede verstandhouding binnen allerlei relaties in gezin, maatschappij en kerk.

Uw wil geschiede

In dit artikel is een aanzet.gegeven tot een bijbelse doordenking van assertiviteit. Voor geïnteresseerde lezers biedt het boekje "Waarom moet ik altijd helpen? " van Nico van der Voet een boeiend veivolg op dit artikel. Dit boek bevat een uitvoerige uiteenzetting van de psychologische en theologische aspecten van zelfhandhaving en zelfverloochening.

Het kan zijn dat het lezen van dit artikel je confronteert met de vragen en spanningen die jouw relaties met anderen kenmerkt. Het kan dan goed zijn om hierover een deskundige hulpverlener te raadplegen. Door individuele gesprekken of een assertiviteitstraining kun je wellicht meer inzicht krijgen in je problemen en er beter mee leren omgaan.

Als je ervaart dat je steeds weer tekort schiet in zelfverloochening, in het onvoorwaardelijk volgen van de Heere, blijft er maar één weg over. De weg die ook in het volmaakte gebed gewezen wordt: 'Uw wil geschiede...’.

Dat is "Geef dat wij en alle mensen onze eigen wil verzaken en Uw wil die alleen goed is, zonder enig tegenspreken gehoorzaam zijn, opdat een iegelijk zijn ambt en beroep zo gewillig en getrouw moge bedienen en uitvoeren als de engelen in de hemel doen " (Heidelbergse Catechismus antwoord 124).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen