In Hongarije

Het is inmiddels twee maanden geleden, dat we op reis gingen naar Hongarije. Dat was niet zomaar een reis. Op zaterdag 10 december zou namelijk in Boedapest het Hongaars Refor-matorisch Pedagogisch Instituut worden opgericht. Dit R.P.I. kan men ook 'schoolbegeleidingsdienst' noemen. Voor die officiële opening waren nu verschillende Nederlanders uitgenodigd. 'Maar', zou u kunnen vragen, 'wat heeft Nederland nu met Hongarije te maken? En waarom steunt het Nederlandse reformatorische onderwijs het onderwijs op de kerkelijke scholen in Hongarije? ' Om daar iets van te begrijpen, is het nodig ons te verdiepen in het verleden van Hongarije.

Een stukje kerkgeschiedenis

We citeren de heer B. Stolk uit Ridderkerk, die het een en ander over de relatie tussen Nederland en Hongarije op papier zette.

In het verleden hebben veel Hongaarse studenten hun theologische opleiding in Nederland genoten. Wat was daarvan de oorzaak? Door het optreden van /ohannes Hus en Lutherbrak in Hongarije de reformatie met kracht door. Aan het eind van de zestiende eeuw had het calvinisme zo 'n grote aanhang onder de Hongaren, dat zij de grootste gereformeerde kerk op het Europese vasteland vormden. Tussen 1530 en 1580 werden er 134 protestantse scholen gesticht. Toen de fanatieke jezuïeten hun aktiviteiten gingen ontplooien om het roomskatholicisme te doen herleven, kregen de protestanten zware vervolgingen te verduren. Het gereformeerde onderwijs werd geheel aan banden gelegd. Door deze omstandigheden waren de studenten genoodzaakt hun opleiding in het buitenland te voltooien. Rond 1625 kwamen de eerste Hongaarse studenten de Nederlandse grens over.

Aanvankelijk bezochten de meeste studenten uit Hongarije de universiteit van Franeker. Tot 1811, toen de universiteit daar werd opgeheven, hebben er in totaal ruim twaalfhonderd Hongaarse studenten gestudeerd. De armlastige studenten ontvingen in Nederland veel steun: in Franeker kregen twintig studenten gratis ontbijt en middagmaal. In Harderwijk, waar destijds ook een hogeschool was, kregen twee studenten volledige kost en inwoning. Studenten die in Groningen studeerden kregen onderdak plus dertig gulden. In het algemeen hoefde men geen kollegegeld te betalen, 'omdat men Hongaar is'.

Michiel Adriaansz oon de Ruyter

In het bijzonder heeft de hogeschool van Utrecht zich ingezet om de verdrukte kerk in Hongarije te steunen. Zo wisten de Utrechtse hoogleraren bij de overheid te bewerkstelligen dat Mi-chiel de Ruyter er op uit werd gestuurd om Hongaarse predikanten van de ga-leien te bevrijden. In een boek voor de jeugd, 'De schrik van de oceaan' door A. Korpershoek-van Wendel de Joode, lezen we over deze geschiedenis.

In de haven van Napels bevinden zich Spaanse galeien. En daar, tussen allerlei boeven en misdadigers, zitten zesentwintig Hongaarse Gereformeerde predikanten. Ze zitten met ketens aan de roeibank vastgeklonken. Het leven op de galeien is ellendig. Lang kunnen ze het er niet meer uithouden.

Na lang praten en onderhandelen weet Michiel de Ruyter de vrijheid van deze eenentwintig calvinistische en vijf lutherse Hongaarse predikanten te bewerkstelligen. Weiezen: 'De Ruyter stuurt drie sloepen naar de galeien om de gevangen te halen.(...) Als de sloepen terugkeren, verschijnt De Ruyter aan dek. Zelf wil hij hen ontvangen. Wat zien ze eruit! Vodden hangen om hun uitgemergelde lichamen. Hun gezichten staan hol, maar in hun ogen blinkt de blijdschap. Stil wacht hij hen op.

Ontroering trekt over zijn streng gezicht. Hoor, toch zingen ze:

God is een toevlucht voor de Zijnen, Hun sterkt', als zij door droefheid kwijnen; Zij werden steeds Zijn hulp gewaar In zielsbenauwdheid, in gevaar...

Onwennig klauteren ze aan boord en daar spreekt De Ruyter hen ernstig toe. 'Of u luthers bent of calvinist - blijf nu één als u weer thuis komt. Want nu hebt u zich, zoals ik hoorde, ook gedragen als broeders onder 't zelfde kruis...' De predikanten zijn later naar hun vaderland teruggekeerd.

De heer Stolk vervolgt.

Deze nobele daad van De Ruyter, die hij

in 1676, in zijn laatste levensjaar heeft verricht, heeft men in Hongarije nooit vergeten. In Debreczen staat nog een gedenkteken voor deze godvrezende zeeheld.

In het gebouw van de Hongaars Gereformeerde Kerk in Boedapest, waar de officiële opening van het Reformatorisch Pedagogisch Instituut plaatsvond, zagen wij aan de muur een groot herdenkingsbord. Links was in het Latijn en rechts in het Hongaars de bovenvermelde geschiedenis geschreven. Daarbij volgden al de namen van de bevrijde predikanten. Veel bijbelse namen waren er bij: Daniël, David, Aaron... Maar ook waren er verschillende predikanten met de voornaam 'Istvan'. Zou deze Hongaarse naam ook in het Nederlands bestaan? Een van de Hongaarse predikanten hielp ons uit de droom. 'Het is een naam, die u goed kent uit de Bijbel, namelijk Stefanus'.

Vervolgens vertaalde deze dominee in vloeiend Nederlands de voor ons onbegrijpelijke Hongaarse woorden op het herdenkingsbord. Deze dominee had in Utrecht gestudeerd! We vervolgen de geschiedenis.

Het studeren in Utrecht in de 17e eeuw was aantrekkelijk, omdat er voor buitenlanders verscheidene studiebeurzen bestonden. Ook hadden de Hongaarse studenten een apart plaatsje in het hart van Voetius. Hij stopte de arme studenten ook nog wel eens iets toe uit zijn eigen zak. Ze werden door Voetius ook ingeschakeld bij zijn polemiek, zijn pennestrijd, met Coccejus. (Professor Coccejus uit Leiden verdedigde bijvoorbeeld deze stelling: 'Het is een christelijk leerstuk, dat de christenen niet verplicht zijn tot onderhouding van de sabbat of tot de rust van de zevende dag'. Hij stond dus een vrijzinnige zondagsopvatting voor. Zijn volgelingen brachten daarom - na eerst de zondagmorgendienst te hebben bijgewoond - deze dag op de meest plezierige, soms aanstotelijke wijze door).

Hongarije was in deze tijd bij het katholieke Oostenrijk (Habsburg) ingelijfd. Aanvankelijk legde de Weense regering de studenten geen belemmeringen in de weg wanneer ze in het buitenland wilden studeren. De Hongaarse studenten werden echter in Holland tot onbuigzame Calvinisten gesmeed en keerden terug als 'met helm en schild uitgeruste mannen, staande op de burcht van Sion', zoals een Hongaarse kerkhistoricus het uitdrukt.

Toen de fel rooms-katholieke Habsburgers dit bemerkten, werden de studenten verplicht in Wenen een pas aan te vragen om de reis te mogen maken. Wachttijden van een jaar waren daarbij geen uitzondering. Keizerin Maria Theresia vaardigde zelfs een algeheel verbod uit om in het buitenland te studeren. De grenzen werden streng bewaakt; vluchtelingen wachtten zware straffen. Toch slaagde men erin de grens over te komen; verkleed als reizend handwerksgezel of via het woeste, ontoegankelijke gebergte. Velen hebben ontberingen van hongeren kou doorstaan; verschillenden hebben het met hun leven moeten bekopen. Deze offers wijzen erop hoe groot de liefde in het hart geweest is om deze Goddelijke opdracht te vervullen.

Niet alleen de studenten, maar de Hongaarse Kerk in haar geheel kon op de warme sympathie van de Nederlanders rekenen. Behalve Bijbels vonden ook werken van Hollandse theologen hun weg naar Hongarije. Het was namelijk een gewoonte van de studenten de nieuwste boeken van de Hollandse professoren mee te nemen en ze hun scholen cadeau te doen. In de bibliotheken van verschillende Hongaarse hogescholen zijn thans nog vele werken te vinden van ondermeer Voetius en Vitringa. Tot zover de heer Stolk.

Van kommunisme naar demokratie

Onze vragen zijn nog niet opgelost. Want wat zijn eigenlijk kerkelijke scholen in Hongarije en waarom bemoeit het Nederlandse reformatorische onderwijs zich daarmee?

Vroeger, toen het vuur van de reformatie in Hongarije om zich heen greep, kwamen veel mensen tot het geloof. De reformatoren vonden het belangrijk, dat iedereen zo snel mogelijk leerde lezen en schrijven. Overal werden scholen gebouwd. Zo kon men het jonge kind bekend maken met Gods Woord. Het gevolg was, dat Hongarije aan het einde van de zestiende eeuw voor 95% protestants was.

Dat is zo niet gebleven. We hebben al gelezen over de vervolging, als het roomse Habsburgse Rijk (Oostenrijk) Hongarije inlijft. Later, in de Tweede Wereldoorlog, vallen de Russen Hongarije binnen, bevrijden het land van de Duitsers en weigeren daarna het land te verlaten. Na de oorlog wordt de Russische druk steeds groter. Hongarije, de 'Volksrepubliek', wordt dan geregeerd door de kommunistische partij. Alle privé-eigendommen worden bijvoorbeeld onteigend. In 1956 komt het tot een volksopstand. Russische tanks en troepen vallen Boedapest binnen en de opstandelingen kunnen de strijd niet volhouden. Er vluchten 220.000 Hongaren naar het buitenland en er vallen 3.000 doden! Ouderen onder ons zullen zich misschien nog die talloze vluchtelingen herinneren, die een goed heenkomen zochten, onder andere bij Nederlandse gezinnen.

Onder invloed van de hervormingen ten tijde van Russische president Gorbatsjov in de tweede helft van de tachtiger jaren voltrekt zich in 1989 een 'fluwelen revolutie'. De Volksrepubliek wordt weer een gewone repu-

bliek met een demokratisch gekozen parlement. Dat ging niet zonder slag of stoot. Hongarije bevindt zich heden in een diepe krisis. De levensstandaard is teruggelopen, er is sprake van massale werkloosheid, van inflatie en korruptie. Veel mensen zijn dan ook bitter teleurgesteld. En dat zorgt ervoor, dat de Hongaarse Socialistische Partij, de ex-kommunisten die in 1990 weggestuurd waren, nu bij de verkiezingen grote winst behaalt.

Het onderwijs

Het kommunisme na de Tweede Wereldoorlog heeft grote invloed gehad op het onderwijs. Per 1 januari 1948 werden - op een enkele uitzondering na - alle scholen het eigendom van de staat. Godsdienstonderwijs werd verboden. De ouders, die hun kinderen toch naar zogenaamde 'godsdienstklassen' stuurden, werden door de overheid geplaagd, achteruit gezet. Hun kinderen mochten vaak geen hoger onderwijs volgen. Geen wonder, dat na verloop van tijd minder dan 4% van de kinderen godsdienstlessen volgde.

In 1990 - na de fluwelen revolutie - kwam er echter verandering. Tussen het Ministerie van Onderwijs en Cultuur én vertegenwoordigers van alle erkende kerken in Hongarije werd een overeenkomst gesloten. Staatsscholen (dat zijn openbare scholen) moesten voortaan ervoor zorgen, dat er weer godsdienstonderwijs gegeven kon worden. Bovendien nam het Hongaarse parlement in 1991 een wet aan, die kerken het recht gaf om hun oude scholen terug te vragen.

Inderdaad heeft de Hongaarse Kerk diverse scholen teruggekregen. Dat wil echter niet zeggen, dat deze scholen onmiddellijk veranderden in reformatorische scholen. Het onderwijzend personeel moest gehandhaafd blijven. Daarvan is slechts 15% principieel voor reformatorisch onderwijs, 15% is zonder meer tegen en de rest, 70% wacht het allemaal rustig af. En zo kan zich dus een situatie voordoen, dat een leerkracht op een Hongaarse kerkelijke school tegen zijn leerlingen zegt: 'Ga maar niet naar die godsdienstlessen, want dat is niet meer van deze tijd...'Ook worden nog steeds dezelfde schoolboeken gebruikt als onder het kommunistisch regime. Daarom heeft het Reformatorisch Pedagogisch Instituut zich als een van haar taken gesteld te adviseren over het invoeren van andere leerboeken. Een probleem is echter, dat het voor de Hongaarse Kerk steeds moeilijker is om hun scholen financieel te ondersteunen. In de eerste plaats is er veel geld nodig voor de kerk zelf; voorts is de bijdrage van de staat weer verlaagd, waardoor nog minder geld naar de scholen komt en de inflatie is in Hongarije dit jaar ongeveer 30%. Vanuit reformatorisch Nederland worden deze scholen dan ook geholpen. Bij ons bezoek aan een van de reformatorische middelbare scholen in Hongarije kwamen we bijvoorbeeld bekende tafeltjes en stoeltjes tegen en ook het kopieerapparaat kwam uit ons land.

Over ons verblijf in Boedapest, de indrukwekkende opening van het Reforma-torisch Pedagogisch Instituut door bisschop dr. Hegedüs Lorant, en de lessen die we meemaakten op de Hongaarse middelbare school hoop ik D. V. in een volgend artikel schrijven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen