Is Piet Mondriaan een voorloper van New Age?

Van een lezer ontving ik de. vraag of er een verband bestaat tussen het New Age-denken en de Piet Mondriaan. Deze gedachte is verrassend en wel zo interessant dat het zeker de moeite is daar aandacht aan te schenken.

In dit artikel zat ik proberen uit te leggen wie Piet Mondriaan was en wat hij met zijn schilderijen wilde uitbeelden. Daarna zal ik de overeenkomst en het verschil tussen het denken van Mondriaan en het moderne New Age-denken proberen duidelijk te maken.

Inleiding

Piet Mondriaan werd geboren in 1872 in een goed Gereformeerd gezin. Hij overleed in New York in 1944. Zijn vader (Piet) was hoofdonderwijzer en bevriend met de staatslieden Groen van Prinsterer en Abraham Kuyper. Hij schreef regelmatig in het kerkelijk blad 'De Standaard'.

Kleine Piet had ook een oom: Frits Mondriaan, die heel aardig schilderen kon. Kleine Piet kon ook goed tekenen.

Op twintigjarige leeftijd begon hij de opleiding aan dc Rijksakademie te Amsterdam, in die dagen de beste opleiding om uitvoerend kunstenaar te worden. Het vak werd er op ouderwetse, maar degelijke wijze geleerd; met de moderne ontwikkelingen liet men zich niet in.

Na het voltooien van zijn opleiding in 1897 ontdekte Piet dat de wereld van de kunst wel meer te bieden had dan hij op de Akademie geleerd had: in Parijs, het centrum van kunst en kuituur van die dagen, was het impressionisme al volledig aanvaard en het schilderen met stipjes en heldere kleuren kwam in de mode.

Mondriaan maakte in Domburg (1908) kennis met deze nieuwe stijl, waar hij andere kunstenaars ontmoette, zoals Jan Toorop, die goed op de hoogte waren met dc kunstontwikkeling in het buitenland. Domburg was toen al een bekende badplaats, waar veel (rijke) buitenlandse gasten rust en gezonde lucht zochten. Veel kunstenaars probeerden een graantje van die rijkdom mee te pikken, door portretten te schilderen voor deze rijke lui. Piet Mondriaan maakte zich snel de nieuwe wijze van werken eigen en ontwikkelde zich tot een vooraanstaande moderne kunstenaar: de nieuwste ontwikkelingen, zoals divisionisme en kubisme paste hij toe in zijn eigen werk (zie voor "kubisme": 'Daniël' 1991. nrs. 17 en 19).

Mondriaan op zoek

Eén ding bleef echter onvervuld. Gaandeweg was Mondriaan vervreemd geraakt van de Bijbel en de gereformeerde belijdenis. De verborgen omgang met de God der Schriften was hem vreemd: hij miste het houvast. In kring van kunstenaars en intellcktuelen was het goed toeven. Bovendien had hij een ander geestelijk leven ontdekt: oosterse mystiek vulde de harten van hen, die verlangden naar een betere wereld. Ze misten de sturende

kracht vanuit hun eigen kerkelijke achtergrond. De Schriftkritiek had veel zekerheden weggenomen en veel voorgangers waren daarin meegesleept. Deze oosterse mystiek werd verbreid door vriendenkringen, zogenaamde theosofische genootschappen.

Je kon gewoon hervormd of gereformeerd blijven. De theosofie beweerde het raadsel van het leven, ja zelfs van de gehele werkelijkheid te kunnen onthullen cn alle tegenstellingen te zullen oplossen. Theosofie gaf een dieper inzicht. Men ging uit van tegenstellingen; men dacht dualistisch (duo = twee), dus in paren van twee begrippen. Paren die steeds een tegenstelling vormen, maar ook op elkaar zijn aangewezen. Voorbeelden daarvan zijn: mannelijk & vrouwelijk, warm & koud. vuur & water, hard & zacht, vertikaal & horizontaal.

In deze vriendenkringen vond Mondriaan een geestelijk leven, geheel anders dan de oppervlakkige praat en levenswandel van zijn tijdgenoten. Hier dacht men na over de zin van het leven, over de oorsprong van goed en kwaad. Hier zou men het definitieve antwoord bieden op het levensraadsel! Hier keek men verder dan het -J uitbeelden van 'huisje, boompje, beestje'. Kunst diende hier een hoger doel. De aanzet voor Mondriaans kenmerkende stijl van horizontale en vertikalc lijnen ligt hier. In 1909 werd Mondriaan theosoof.

Naar een absolute kunst

Piet Mondriaan was geen man met grote belangstelling voor wiskunde; hij was in de eerste plaats schilder, met een scherp oog voor de dingen om zich heen. Zo heeft hij een appelboom geschilderd, waarin hij alle zwaarte en ouderdom heeft gelegd die maar in een oude appelboom denkbaar is. Hij bereikte dat met verf op een doek. in vorm en kleur.

Hoe kan nu in een appelboom iets worden uitgebeeld van een dualistisch wereldbeeld? Dat kan alleen, wanneer de schilder bereid is véél weg te laten: het goddelijke plan achter de werkelijkheid moet zichtbaar worden. Niet het 'toevallige' uiterlijk van de boom telt, zoals de kleur van de bladeren, een rakje meer of minder of het jaargetijde. Wat een blijvend karakter heeft in dc boom. dat is van belang.

Het is alsof Mondriaan bezig is het geheim achter de werkelijkheid op te sporen, al schilderende cn tekenende. Gaandeweg liet hij de kleur van de boom los, daarna ook de karakteristieke vorm.

Welke boom werd bedoeld, is niet meer te zien. Hij wilde tenslotte ook geen boom meer. maar maakte 'komposities' die steeds opgebouwd waren uit vakjes, horizontaal en vertikaal geordend. Al schilderende heeft hij stap voor stap zich verwijderd van de ervaarbare werkelijkheid: de kleur is verdwenen, daarna de herkenbare vorm en tenslotte ook het onderwerp (boom). Wat hij overhield was een grondpatroon, een soort stramien, ccn borduurlap van vertikale en horizontale lijnen. In die orde moest de Werkelijkheid gedacht worden. Op dat patroon was het leven van elke dag als een borduursel (van tijdelijke aard) voor te stellen.

Hij ging er ook helemaal naar leven. De plant die nog in zijn atelier stond, moest op zekere dag ook haar kleur inleveren: hij schilderde de plant wit (....). Wanneer fotografen de bekende kunstenaar Piet Mondriaan opzochten in zijn atelier, ging hij in ccn houding staan die paste bij de komposities die in zijn atelier hingen. Ook de foto's moesten door horizontale en vertikale orde worden beheerst.

Zou Mondriaan een andere ontwikkeling hebben gehad wanneer hij niet in theosofische kring had verkeerd? Dat is een lastige kwestie, waarop meerdere antwoorden gegeven moeten worden. In de eerste plaats moet ik nuchter blijven: het is zo niet gegaan, het is niet meer te achterhalen. Toch ben ik van mening dat het theosofische in het werk van Mondriaan niet de enige reden kan zijn voor het ons bekende resultaat!

Geen mens staat geheel voor

zichzelf op deze aarde.

Niemand kan zijn leven bepalen, helemaal naar eigen inzicht. Dat willen we wel en we denken ook nog dat het best aardig lukt. Het is echter schijn. Een ieder van ons ademt de kuituur van de twintigste eeuw in, alsof het zuurstof is. Ons lichaam gebruikt zuurstof tot in de toppen van onze tenen. Met de gedachten en gewoonten van een kuituur gaat dat ook zo: een ieder komt - meer of minder - in aanraking met de gedachten en vormen van deze tijd. Het trekt door ons heen, het vormt onze gedachten cn geeft richting aan ons handelen.

Kunst als spiegel van de geest en van de tijd

Ook Mondriaan kon niet - los van anderen - zijn weg bepalen en besluiten zomaar vierkantjes tc gaan maken. Mondriaan had talenten: hij kon goed omgaan met vormen en kleuren. Anders gezegd: hij zag de werkelijkheid vanuit esthetisch standpunt. Aan het schilderen van de abstrakte werken is een periode van innerlijke strijd vooraf gegaan: Mondriaan heeft getwijfeld of hij wel op de goede weg was! Het was geen keuze uit zwakte.

De tijd waarin Mondriaan geleefd heeft, de eerste helft van de twintigste eeuw was ook vol met nieuwe impulsen.

De belangstelling onder kunstenaars en geleerden voor wat in en buiten Europa gebeurde, was zeer groot.

* Vanaf ongeveer 1880 stuurden Japanse exporteurs van thee kunstprenten gratis mee in kisten met thee. Vincent van Gogh was er toen al een enthousiast verzamelaar van. Dit Japanse werk maakte diepe indruk en was oorzaak van stijlverandering in de kunstwerken.

* Na de eeuwwisseling (na 1900) reisden vele kunstenaars af en aan naar Japan en zochten (geestelijke) rust in kloosters van Zen-Boeddhisten. Met veranderde ideeën (een veranderd bcwust-zijn) keerden zij terug en leerden de nieuwe denkwijzen aan de jeugd.

* De eenvoud waarop in Japan de huizen werden gebouwd, vanuit een strak horizontaal-vertikale opbouw, vonden de Europese architekten (rond 1920) zo mooi, dat ze dit zelf gingen toepassen in staal, beton en glas.

* Er zijn ook andere bekende kunstenaars geweest (Kandinsky) die veel belangstelling hadden voor oosterse mystiek, maar toch niet kozen voor een strakke schilderstijl, zoals Mondriaan deed.

Als het maar niet christelijk is

Voor de Tweede Wereldoorlog was de belangstelling voor oosterse mystiek voornamelijk op te merken in de kleine kring van kunstenaars en intellcktuelen. die zelf nog een christelijke opvoeding hadden gekregen.

Zij waren op zoek naar iets dat ze misten: religieuze beleving. Het kan worden verstaan als een aanklacht tegen het oppervlakkig christendom, dat genoeg had aan letterkennis. Het is een schoppen tegen de kerken van die dagen, die meer geloof hechtten aan wetenschappelijke uitspraken, dan wat God zelf te zeggen heeft in Zijn Woord. Deze mensen vonden rust bij de theosofie of andere vormen van (oosterse) mystiek.

Ook New Age kan gezien worden als een zoeken naar een nieuwe religieuze geborgenheid. New Age geeft antwoord aan de moderne mens, wiens hart koud geworden is voor de Heilige Schrift. Wat met de New Agcbeweging gebeurt, is nog erger dan het verschijnsel uit het begin van deze eeuw. New Age kondigt zich niet aan als een duidelijke groep aanhangers; het is cr ineens.

Miljoenen mensen in Europa en Noord-Amerika weten niets meer van dc Bijbel en vormen een geestelijk willoze massa, gereed om de New Age in te zuigen. De meesten zullen New Age in welke mate dan ook, accepteren zonder dat zij zich dat bewust zijn; ze hebben immers geen enkele mogelijkheid van vergelijk? De New Age-beweging richt zich ook niet tot een enkele groep, maar verschijnt onder allerlei groepen van mensen van dc westerse samenleving, in verschillende gedaanten:

* als een mystieke beweging, met als doel een geestelijke groei te bewerkstelligen. Het maakt daarbij gebruik van allerlei (religieuze) vormen van heidendom, van

yin en yang, Egyptische afgoden tot Gnostiek. 'New Age' is een pogen al deze verschijnselen onder één noemer te brengen en ze een wetenschappelijke basis te geven. Hierdoor lijkt New Age aan betrouwbaarheid te winnen. Als het maar niet bijbels is.

In diezelfde geest werd in 1987 een tentoonstelling gehouden in Den Haag met als titel: 'The Spiritual in Art" (Het geestelijke in de kunst). Allerlei vormen van geestelijk leven werden aangedragen als basis voor de abstrakte moderne kunst. Maar één basisgeschrift waren de organisatoren vergeten.... Dat was de Bij bef! Alles kon, met elke religie kon je eer inleggen, tot okkultisme toe, als het maar niet christelijk was.

* als een vorm van maarschappijkritiek. met als doel de maatschappij om te vormen, geleidelijk of plotseling. De middelen die de aanhangers in wetenschappelijke kring daarvoor gebruiken, liggen gereed in de wereld van de wetenschap. Ze zijn niet tevreden met een wetenschap, losgemaakt uit het grote verband van hogere machten. Dat verband moet worden teruggevonden. Het is een diep verlangen naar geestelijke ervaringen, langs de weg van het eigen vakgebied.

Samenvattend

Geestelijk leven hoort bij de mens: hij stelt zichzelf vragen over de werkelijkheid en over de betekenis van alles wat hij ervaart. Dat doet de mensheid al vanaf het Paradijs. Door alle eeuwen heen hebben de volken de goddelijke oorsprong van de werkelijkheid ervaren. Alle volkeren hebben daaraan uitdrukking gegeven, door middel van zingen, schrijven. redeneren, schilderen cn bouwen. In de wereldreligies komt dat alles samen, versmelten deze verschillende uitingsvormen tot een eenheid. De mensheid is steeds op zoek inhoud te geven aan zijn bestaan. Allerlei problemen komen op hem af en vragen om een antwoord. De behoefte aan een geestelijk leven richt zich op de God der Schriften of op een andere god, een afgod.

Mondriaan was ook op zoek naar de zin van het bestaan: hij kon het antwoord niet vinden in het gereformeerd belijden van de Heilige Schrift, zoals dat bij hem thuis gangbaar was. Hij zocht niet daar waar God zich laat vinden: in Zijn huis en in Zijn Woord.

Het antwoord op zijn vragen meende hij te vinden in de theosofie: de leegte werd gevuld.... Daarin lijkt hij op de moderne mens, die zijn heil zoekt in de beweging van New Age. Om hem nu een voorloper van New Age te noemen, gaat me wat te ver. New Age is een nieuwe beweging sinds de jaren '80, en vertoont trekken zoals voor de Tweede Wereldoorlog ook al te zien waren bij enkele intellektuelen en kunstenaars.

En jij? Wie dien je? Wat of wie vervult jouw hart? Wanneer jc Hem niet dient, staat jc hart wagenwijd open voor de geest van deze wereld. In je leven heb je een vast punt nodig: alleen dan kun je onderscheid maken tussen de geest van deze tijd en de stem van God. Wees zuinig op hetgeen je ouders je in de opvoeding hebben gegeven (Gods Woord) en geleerd. Wanneer je de Heere mag dienen, ben je gelukkig. Onderzoek alle dingen en behoud het goede.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen