LETTER LIJN TOON

Inleiding

In de afgelopen maanden stond het leven en dc werken van de bekendste Nederlandse kunstenaar centraal: Rembrandt. Op verschillende plaatsen in ons land werd aandacht besteed aan zijn schilderijen en tekeningen. Ook zijn tijdgenoten en leerlingen kwamen ruimschoots in beeld. Toen ik daar in de lange rij voor de kassa van het Rijksmuseum stond, dacht ik: wat zoeken al die mensen hier? Zijn zij ook gekomen om naar de werken van Rembrandt te kijken? Ja. dat waren ze.

Kunst raakt mensen, hoe dan ook. Aan kunst kun je niet voorbij gaan. Daar behoefje niet voor gestudeerd le hebben.

Kunst als ambacht

Het begrip 'kunst' en de gevoelswaarde die dat voor ons heeft, is nog niet zo oud. In onze westerse samenleving, waarvan de bewoningssporen zeker 5000 jaar teruggaan, spreekt men pas de laatste 500 jaar over kunst. Dit woord is afgeleid van 'kunde'. Het gaat dan om de vaardigheid van een ambachtsman. Toen in de Middeleeuwen de vaardigheden van de ambachtslieden steeds groter werden, ontstond er binnen de ambachten een specialisatie. Ieder kreeg zo een taak passend bij zijn handigheid. Laten we eens zien hoe dat bijvoorbeeld bij de steenhouwers is gegaan.

De leerling leerde eerst blokken nauwkeurig hakken cn haaks afwerken. Vervolgens leerde hij blokken hakken volgens een ingewikkelder model, met randen, richels en schuine kanten eraan. Niet zomaar één steentje, nee tientallen, honderden! Ze moesten onderling nog gelijk zijn ook. of ze mocslen op elkaar passen.

Moeilijker was het. om een kop tc hakken van een beest, als uiteinde van een watergoot - een waterspuwer. Nog moeilijker was het om, bijvoorbeeld, een menselijke gestalte te hakken. Het werk werd verdeeld onder de steenhouwers die tezamen in de bouwloods werkten. Voor het moeilijker werk werd meer betaald dan voor het eenvoudiger werk. De meer ervaren steenhouwers kregen het ingewikkelder werk te doen.

Kunst met een boodschap

In de Renaissance (vanaf ca. 1400) veranderde er iets in de houding bij sommige ambachtslieden. Zo waren de schilders, die voorstellingen maakten (schilderijen) op wanden of op hout, de gedachte toegedaan dat zc niet zomaar ambachtslieden waren; ze werkten niet alleen met de handen! Nee. er kwam veel denkwerk bij te pas: eigenlijk was hun werk een vorm van wetenschap. Ze voelden zich niet langer uitvoerders van opdrachten, door de kerk bedacht. Nee. zij. schilders onderwezen het volk; dat waren wijze en indruk-wekkende lessen. Dat was nog eens iets anders dan een hek in de menie zetten.

De meeste schilders kregen omstreeks 1500 nog wel de opdrachten van de kerk of het stadsbestuur, die hen voorschreef waaraan het onderwerp moest voldoen. Vrijheid van handelen, op dc wijze zoals wij dat in de

twintigste eeuw zien. kenden de schilders niet. Alleen de meest begaafde schilders slaagden erin. binnen deze afspraken iets origineels te maken. Met de Renaissance en de Reformatie in Europa neemt de invloed van de Rooms-Katholieke Kerk op de schilders duidelijk af. De kerk van de Reformatie verstrekte weinig opdrachten.

De schilders gingen nu meer zelf onderwerpen kiezen, die ze 'inventies' noemden. Ze maakten daarbij gebruik van de ontwikkelingen in dc wetenschap: de kennis van het menselijke lichaam (anatomie) en de beschrijvende meetkunde (projektie en perspektiel). Hierdoor slaagden zij erin hun schilderingen steeds meer 'net echt' te doen lijken. Daarnaast bestudeerden dc schilders de Bijbel cn de verhalen uit de Grieks-Romeinse mythologie zeer grondig.

De bekende schilders lieten zich daarom 'pictor doctus' noemen, dat wil zeggen 'geleerde schilder', omdat ze zulke knappe, ingewikkelde werkstukken maken konden. Het gewone volk had een handleiding nodig om er iets van te begrijpen.

Kunst als uitdrukking van het levensgevoel

De schilders van de zestiende en zeventiende eeuw hadden wel gelijk. Wat zij maakten, was meer dan zomaar geverf. Ze deelden iets mee. Daarin maakten zij zichtbaar wat er in hun wereld belangrijk was. namelijk het tentoonspreiden van geleerdheid: het begrijpen van dc wereld, het beschrijven van de wereld en het veroveren van die wereld (in de studeerkamer of op een boot). Kortom, het in de greep nemen van alles dat los en vast zat! In de Nederlanden heerste daarbij een sterk besef, dat de mens 'eenmaal gezet is te sterven en daarna het oordeel', dat vooral door de schilders wordt uitgebeeld. Je kunt wel zeggen dat dit een haast algemeen levensgevoel in de Nederlanden was, wat in de landen rondom Nederland lang niet zo sterk tot uitdrukking werd gebracht.

Het reformatorische denken heeft een onuitwisbaar stempel gezet op de uitingen van de zeventiende eeuw. Ook zij. die nog dc roomse leer aanhingen, waren doordrongen van datzelfde levensgevoel.

Kunstenaars zijn echter niet zomaar een doorgeefluik van hun tijd. Hun persoonlijke opvattingen en vakmanschap bepalen uiteindelijk de vormgeving van het schilderij. Hun wijsheid, hun hoogstaande persoonlijkheid (of juist het ontbreken daarvan) komt ook in beeld. Het is expressie van hun wereldbeeld.

De diepe menselijkheid die Rembrandt in zijn figuren en hun gebaren legt, is alleen mogelijk bij een man die zeil' veel heeft gezien en meegemaakt veel vreugde en droefheid heeft doorleefd. Deze emoties zijn in zijn werken als het ware 'gestold". Ook nu nog worden we er door getroffen. Ze ontroeren ons.

Het uitdrukken van deze emoties op dc meest treffende wijze met verf en penseel, dat is de kunst. Rembrandt kon dat.

De volgende keer zal ik het artikel afronden door in te gaan op het esthetische aspekt. de kunst nu en het geheel samenvatten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen