Johann Sebastian Bach en zijn Matthäus-Passion (2)

Lijdensmuziek

Vóór de Reformatie wordt de lijdensgeschiedenis voorgedragen in het Gregoriaans.

Meestal gebeurt dat op en rond één toon. In latere tijd gaat de dramatiek een rol spelen, waarbij de voordracht word! verdeeld over meerdere personen: er komt een aparte persoon voor de woorden van de evangelist en van Christus, als ook groepen van mensen (priesters. Joden enz.) in de vorm van koren.

Na de Reformatie in de 16e eeuw wordt deze gedramatiseerde weergave van de lijdensgeschiedenis overgenomen in de Lutherse Kerk. Zo n 'Passion' begint met een inleidend koor en eindigt met een slotkoor.

Later krijgt de passion meer dc vorm van een oratorium: dc bijbeltekst naar aanleiding van een van de evangelisten wordt aangevuld met middelen van het oratorium om de zeggingskracht van de tekst te vergroten. Je moet dan denken aan bijvoorbeeld instrumentale begeleidingen, zelfstandige orkeststukken, koralen, lyrische beschouwingen van het lijden van Christus op vrije teksten. Johann Sebastian Bach heeft in deze ontwikkeling de kroon gespannen. Na hem is er een lange periode gekomen, waarin er geen passie-muziek is gekomponcerd. Pas in de 20ste eeuw komen er opnieuw passionen op van onder andere H. Distier.

Inhoud en opbouw van de Matthaus-Passion

De tekst van de Matthaus-Passion. die Bach voor het eerst ten gehore bracht in de Goede Vrijdagdienst op 15 april 1729. is ontleend aan de hoofstukken 26 en 27 uit het Evangelie naar de beschrijving van Mattheüs. Dc overige teksten van de aria's cn de koren zijn afkomstig van een zekere Brockes uit Hamburg, van Henrici. ccn postambtenaar die schreef onder de naam Picander. en van Bach zelf.

In het groot wordt de Matthaus-Passion verdeeld in twee delen. De tekst op zich kun je verdelen in 24 delen, omsloten door een proloog en een epiloog, met daartussen koralen (koren) als rustpunten. en aria's (solisten) met beschouwende teksten als onderbrekingen.

De evangelist (tenor) vertelt de geschiedenis in de vorm van een recitatief (vertellen door middel van sobere zang) met eenvoudige instrumentale begeleiding. De woorden van Christus worden door een baszanger weergegeven, begeleid door strijkinstrumenten. Andere zangstemmen geven de woorden weer van bijvoorbeeld Judas. Pilatus en Petrus. Verder zijn er 'koren' die de gevoelens van de massa of van een groep (bijvoorbeeld de overpriesters) tot uiting brengen. In de koralen mag dc gemeente zich uiten. Bach heeft daarvoor bekende melodieën genomen die in de gemeente leefden.

Wat de instrumenten betreft: in deze passion komen geen koperen blaasinstrumenten en slaginstrumenten voor. Deze instrumenten waren in de 'Stille Week' voor Goede Vrijdag verboden. Bach maakt gebruik van strijkinstrumenten. 11 uiten, hobo's, soms fagotten, orgel en klavecimbel.

Veel zou er nog te zeggen zijn over de opbouw van deze passie, en de soms indrukwekkende tekstuitbeelding (dramatisering van de tekst) die Bach in de muziek laat horen. Dc ruimte hiervoor ontbreekt echter.

De bedoeling van J. S. Bach

Met welk doel schreef J. S. Bach de Matthaus-Passion? Al is zijn bedoeling met deze kompositie enigszins duister, enkele opmerkingen wil ik wel plaatsen.

Allereerst was hij van kerkelijke zijde in zijn funktic als cantor verplicht om voor dc Goede Vrijdagdienst passie-muziek te komponeren. Dus duidelijk heeft de Matthaus-Passion een funktie gehad in de lutherse eredienst. In de tweede plaats wijzen er

verschillende auteurs op dat Bach aan het begin van de kompositie schreef 'Jesu Juva' (-'Help mij, Jezus'), waarbij hij nadrukkelijk dc lijdensgeschiedenis wilde weergeven als het middelpunt van het Evangelie.

En wij?

Vanuit onze gezindte wordt er verschillend over dc Matthaus-Passion gedacht, zowel positief als negatief. Iedereen op één lijn te krijgen is dan ook niet mogelijk.

Waar zowel voor-als tegenstanders het over eens zullen zijn. is dit: dc 'aanbidding' en de verering van dit muziekstuk neemt soms dermate vormen aan. dat datgene waar het om gaat, volkomen uil het oog verloren wordt. Ook zal men het met elkaar eens zijn dat veel uitvoeringen in een koncertzaal (Bach heeft dit werk geschreven voor de officiële - zij het lutherse - eredienst!) verworden zijn tot een operanummer: het sukses van beroemde solisten moet daarin als maatstaf dienen, die zich spoeden van de ene plaats naar de andere, om even zijn of haar 'nummer' te zingen. Dil heeft J. S. Bach zo niet bedoeld! Dc intentie van waaruit hij dit werk geschreven heeft, is het door hem zo vaak gebruikte S.D.G.: 'Soli Deo Gloria'. 'Gode alleen zij de eer'. Zonder twijfel kunnen we stellen dat het muziekwerk geweldig knap is gekomponcerd. AJs jc je er nog meer in zou verdiepen, dan krijg jc waardering voor de gaven die Bach van God ontvangen heeft om zulke muziek te maken. Wat steekt dat positief af tegen veel waarde-en normloze muziek die in deze tijd wordt 'gemaakt'!

Toch kun je de muziek en dc tekst niet van elkaar losmaken, dat is een eenheid. Als we dan kijken naar de teksten die in deze Passion worden gebruikt, dan zijn er heel veel teksten die onze instemming niet kunnen hebben. Misschien weet je wel uit de kerkgeschiedenis dat de lutherse kerk in de tijd van Bach een kerk was waar werd verkondigd dat het heil voor allen is. Als reaktie ontstond het piëtisme van Spener en Francke. die juist weer de kern van het Evangelie naar voren haalden: de noodzaak van waarachtige bekering in de weg van wedergeboorte door het lijden en sterven van de Heere Jezus. Zij waren dan ook wars van de uitgebreide lutherse eredienst, en kozen voor de eenvoudige prediking en het eenvoudige kerklied. Bij Bachs teksten - niet dc bijbelteksten dus - zien wc vaak een vermenging van deze elementen. Daar moet je goed op letten. Ook met betrekking op zijn cantates, oratoria, enzovoort.

Eén van dc grootste bezwaren die er leven tegen de Matthaus-Passion is, dat het lijdensevangelie gezongen wordt door partijen die in het Evangelie genoemd worden. Er zingt dus een 'Evangelist', een 'Jezus', een 'Pilatus'. enzovoort. Het gevaar is groot - en dat gebeurt ook vaak - dat de toehoorders de solist gaan identificeren met dc bijbelse personen, wiens woorden zij op direkte wijze weergeven of vertolken. Dan hoor je uitdrukkingen als: ..De Jezus-partij werd goed gezongen". Voel je het gevaar? Als dan dc solist iemand is die ook zingl in musicals, opera's cn operettes, cn in de Passion een belangrijke partij heeft, dan begrijp jc denk ik. heel goed dat er grote bezwaren zijn tegen de huidige Mattheüs-kultus. Zonder onszelf daarbij uit te sluiten: de kompositie en levensopvatting van de uitvoerende kan niet gescheiden worden.

Andere argumenten

Andere afwijzende argumenten die gehoord worden, zijn goed te begrijpen. Kan het lijden van Christus eigenlijk wel in muziek 'uitgebeeld' worden? Voert bij het beluisteren de schitterende muziek van de Matthaus-Passion niet de boventoon, in plaats van de realiteit van Christus' lijden en sterven om de schuld van Zijn volk weg tc nemen? Geldt dan niet het 'Sola Scriptura" (alleen de Schrift), één van de grondbeginselen van de Reformatie? Bach was zich hier wel degelijk van bewust, maar hij zag dc muziek als een middel om het Evangelie te verkondigen. Terecht wordt er dan ergens opgemerkt, dat de schoonste muziek slechts een hulpmiddel kan zijn, maar nooit het instrument zelf (!) waardoor een zondaar tot God bekeerd wordt. De Heere werkt door Zijn Woord en Geest. „Daarom mag je de 'verkondiging' van de Passion niet in de plaats stellen van of gelijkstellen met de werkelijke en levende verkondiging van Gods Woord!" Duidelijk is. dat Johann Sebastian Bach een luthers kerkmusicus was. Als zodanig kun je zijn muziek dan ook afzetten tegen die van Mozart, Schumann. Schubert, om er maar een paar te noemen. Maar zeker staat Bachs muziek lijnrecht tegenover de hedendaagse muziek. We kunnen dan ook beter naar zijn muziek luisteren dan naar allerlei andere soorten muziek, die ook in onze kringen opgang maakt of gemaakt heeft. Luisteren - kritisch wat tekst en dergelijke betreft zoals in het bovenstaande naar voren is gekomen - naar muziek van Bach kan (aardse!) rust geven in deze jachtige wereld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen