Catharina von Bora

De ontsnapping

Over enkele ogenblikken zal koopman Koppe met zijn wagen de grens naderen, die toegang geeft tot het gebied van Frederik de Wijze. Voor hij de laatste kilometers naar die plaats aflegt, waarschuwt hij de negen nonnen, die verstopt zitten tussen de haringvaten op zijn wagen, om geen enkel geluid te maken tot ze de grens over zijn. Het is niet voor elke non even eenvoudig om aan deze opgave te voldoen, maar Koppe kan na een poosje, zonder dat de nonnen ontdekt zijn, de grenspost achter zich laten. Voor de nonnen betekent dit dat zij in de Paasnacht in het jaar 1523 hun vrijheid tegemoet rijden.

Een van de nonnen is Catharina von Bora. Als jong meisje is zij terecht gekomen in het klooster van de Cisterciënzer Orde in Nimbschen. Op haar zestiende heeft ze er de kloostergeloften afgelegd. In deze nacht is zij het klooster ontvlucht en daarmee heeft ze haar geloften verbroken. De aanleiding tot deze stap zijn de binnengesmokkelde geschriften van Luther geweest, waarin hij schrijft over de rechtvaardiging door het geloof. De nonnen hebben hem een brief geschreven en met zijn hulp is er een plan opgesteld om hen uit het klooster te helpen ontsnappen. Ze zijn nu in het gebied van Frederik de Wijze gekomen, de keurvorst die, hoewel katholiek,  Luther en zijn volgelingen respekteert. Koppe zal hen naar Maarten Luther in Wittenberg brengen. Daar zal verder voor hen gezorgd worden.

In Wittenberg

In Wittenberg worden de negen nonnen hartelijk welkom geheten door Maarten Luther. Hij zorgt er voor dat zij gewone kleren krijgen, zodat zij hun pijen af kunnen leggen. Voor de negen vrouwen is dat wel wennen, vooral ook omdat door het afdoen van hun nonnenkapje hun geschoren hoofd zichtbaar is geworden.

Mede door toedoen van Maarten Luther krijgen na verloop van tijd acht van de negen nonnen een echtgenoot. Catharina von Bora is de enige, die na twee jaar nog geen man heeft. Zij is in huis gekomen bij de schilder Lucas Cranach en zijn vrouw. Bij hen leert ze koken, verricht ze allerlei huishoudelijke taken en werkt ze in de tuin en in de drogisterij. Luther en zijn vriend Amsdorf hebben voor Catharina een echtgenoot op het oog. Als Amsdorf dit aan Catharina vertelt, laat zij weten dat ze niet met deze man wil trouwen. Op zijn vraag of er iemand anders is, wie ze wel als man zou willen hebben, weet Catharina er twee: Amsdorf zelf en Luther.

Huwelijk

De uitspraak van Catharina aan zijn vriend, komt Luther ter ore. Het laat hem niet meer los. In de jaren, die achter hem liggen, heeft Luther velen aangeraden om te trouwen. Voor zichzelf heeft hij deze mogelijkheid altijd uitgesloten: „....Maar mijn zin staat niet naar een huwelijk, omdat ik dagelijks de dood en een welverdiende ketterstraf verwacht." Luther is inmiddels éénenveertig jaar geworden.

Nu wijzigt zich zijn standpunt. Hoewel hij haar eerst een trotse vrouw vond, besluit hij de vijftien jaar jongere Catharina ten huwelijk te vragen. Later zegt Luther hierover dat God wilde dat hij medelijden zou hebben met het arme, in de steek gelaten meisje, „Zijn genade heeft het gelukkigste huwelijk voor mij weggelegd." Niet lang nadat Catharina hem haar jawoord heeft gegeven, treden Luther en zij in het huwelijk. Op 13 juni 1525 geven ze elkaar hun trouwbeloften. Er zijn maar enkele getuigen bij aanwezig, waaronder Lucas Cranach en zijn vrouw. Dominee Bugenhagen leidt de plechtigheid. De volgende morgen is er voor de gasten een feestelijke maaltijd. Veertien dagen later wordt de huwelijkbevestiging in een groter verband gevierd. Hierbij zijn ook de ouders van Luther aanwezig. Luthers vader is erg ingenomen met het huwelijk van zijn zoon. Hij heeft Maarten laten weten, dat hij graag zou willen dat hij een stamhouder krijgt, zodat zijn geslacht zich voortzet. Ook de keurvorst laat zijn goedkeuring over het huwelijk blijken. Hij schenkt Maarten Luther het voormalige gebouw van het Augustijner klooster in Wittenberg. Catharina en Luther nemen hier hun intrek.

Vrouw van Luther

Het is voor Catharina geen eenvoudige taak om het huishouden van Luther te gaan besturen. In zijn vrijgezellentijd heeft Luther weinig gelegenheid gehad om zijn huis bij te houden. Dit betekent dat er voor haar veel te reinigen en te verbeteren valt. Catharina heeft nu veel profijt van wat zij bij mevrouw Cranach geleerd heeft.

Het is voor Catharina erg moeilijk om met het geringe inkomen van Luther rond te komen. Van de mogelijkheid om meer inkomsten te krijgen, door geld te vragen voor zijn geschriften, wil Luther niet weten. Hij wil niet dat arme mensen vanwege de hoge prijs niet in staat zijn om zijn werk te kopen. Catharina moet nu naar andere mogelijkheden zoeken om haar huishouden draaiende te houden. Ze gaat groenten verbouwen, houdt varkens, koeien en geiten en brouwt bier.

Financieel heeft Catharina van Luther weinig steun te verwachten. In zijn gulle gastvrijheid nodigt hij regelmatig mensen uit. terwijl dat eigenlijk boven de begroting gaat. Door haar praktische inzicht, haar ijver en de bekwaamheid waarmee ze haar huishouding regelt weet ze het echter steeds weer te redden.

Naast de zorg voor hun kinderen en de voortdurend aanwezige gasten, vindt ook een aantal neefjes en nichtjes, die wees geworden zijn, onderdak in het huis van Luther. Hierdoor is het huis altijd vol mensen en lawaai en is er altijd wel ergens kinderspeelgoed te vinden.

Moeder Catharina

Catharina en Maarten Luther krijgen zes kinderen. In de lijd dat zij hun eerste kind verwachten, schrijft Maarten blij aan eén van zijn vrienden: Mijn Catharina volbrengt Genesis 1:28." In een geschrift over het breken van de kloostergeloften heeft Luther op grond van deze tekst aangetoond dat de geloften geen zeggingskracht hebben: n zou u zo'n belofte toch doen, dan zou dat ook dwaasheid zijn en het zou u niet helpen, want het verwekken van nakomelingen en het zich vermenigvuldigen is een zaak van Gods instellingen." Het eerste kind is een stamhouder. Hij wordt Hans genoemd, naar de vader van Luther.

Anderhalfjaar later wordt er een dochtertje geboren, Elizabeth. Zij is nog geen jaar als zij overlijdt aan een onbekende ziekte. Luther is hierover erg bedroefd: „Mijn dochtertje Elizabeth is dood. Ze laat een diepe wond in mijn hart na.... Ik heb zo'n verdriet om haar. Ik heb me nooit kunnen voorstellen dat een vaderhart zo begaan kon zijn met zijn kind.”

Ook het derde kind is een dochter. Magdalena. Zij neemt in Luthers leven een speciale plaats in.

Hierna brengt Catharina nog twee zonen, Maarten en Paul, en een dochter Margaretha. ter wereld.

Na enkele jaren komt het verdriet opnieuw in het gezin van Luther. als Magdalena ernstig ziek wordt. Alle zorgen en doktershulp hebben geen resultaat. Magdalena slerft. nog geen vijftien jaar oud. Het scheiden van haar valt Maarten bijzonder moeilijk. Catharina beseft dat haar man haar opbeurende aanwezigheid nu meer dan ooit nodig heeft bij het uitwerken van zijn colleges en het schrijven van zijn boeken.

Luthers steun

In de drukle van het huishouden zorgt Catharina er voor dat Luther ongestoord kan werken. In zijn neerslachtige buien, als hij zich afvraagt of alles wat hij geschreven heeft wel waar is. is Catharina hem tot grote steun. Zij probeert hem telkens opnieuw te laten inzien dat het waar is. wat hij schreef.

Op één van zulke momenten is er niets meer wat hem nog op kan beuren. Ten einde raad besluit Catharina een drastische maatregel te nemen. Gekleed in rouwkleren komt ze verdrietig bij Luther in de kamer. Op zijn vraag, wie er overleden is, vertelt ze hem dat God dood is. Als hij wil weten wie haar dat gezegd heeft, antwoordt ze hem. dat hij dat zelf gedaan heeft. Uit zijn neerslachtige houding kan ze niet opmaken, dat God voor hem zorgt. Voor Luther is Catharina's beeldende voorstelling de openbaring, die hij op dat moment nodig heeft. Zo haalt zij hem door haar zorg en haar nuchterheid meerdere keren uit de put. Ook biddend steunt zij hem in het vele werk dat hem te doen staat.

Met haar zwakheden, haar bazigheid en haar grote zorg voor hem drijft Luther met name in zijn brieven aan haar regelmatig goedmoedig de spot. Zo schrijft hij haar eens als hij op reis is:

„Genade en vrede in Christus. Allerheiligste vrouwe dokteresse. wij danken U vriendelijk voor Uw grote zorg om ons. die U belette te slapen, want sinds U begon zo bezorgd te zijn om ons. werden wij bijna verteerd door een brand in onze herberg Bid en laat het aan God over om voor ons te zorgen.”

Zij op haar beurt laat hem duidelijk merken wanneer hij dingen doet, die er niet mee door kunnen. Vooral om zijn soms grove taalgebruik neemt zij hem nogal eens onder handen. Ook tijdens de maallijd laat zij nogal eens merken dat het haar helemaal niet zint dat hij zo veel praat en zo weinig dooreet.

Weduwe

Na het overlijden van Luther blijft Catharina in Wittenberg wonen. Door de onrust in het land moet ze enige tijd later Wittenberg verlaten. Na een onrustige tocht kan ze met haar kinderen toch weer terugkeren naar deze plaats. Als er een pestepidemie uitbreekt, verlaat Catharina opnieuw de stad. nu voorgoed. Tijdens de reis krijgi Catharina een ongeluk. Enkele maanden later sterft ze in Torgau op drieënvijftigjarige leeftijd aan de verwondingen van dit ongeluk. Eén van haar laatste woorden zijn: „Ik zal de Heere Jezus aankleven zoals een klis aan een jas kleeft." Catharina heeft Luther zes jaar overleefd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen