Alleen op de wereld

Robinson Crusoë zou, zo wil het verhaal, op een onbewoond eiland aangespoeld zijn en daar jarenlang in volstrekte afzondering hebben geleefd. Om zijn alleen-zijn te doorbreken leerde hij een papegaai spreken. Zo hoorde hij in ieder geval zijn naam weer roepen, en kon hij ergens tegen praten. Ook dresseerde hij een hond en een geit, zodat hij ook met die dieren een zeker kontakt had.

Zou Robinson Crusoë zich toen minder eenzaam hebben gevoeld?

Eenzaam of alleen?

Om die oplossing voor de eenzaamheid beter te kunnen beoordelen, moeten we eerst nagaan, wat eenzaamheid inhoudt. Eenzaamheid is in ieder geval niet hetzelfde als alleen-zijn. Iemand die alleen is, hoeft zich absoluut niet eenzaam te voelen. Hoe heerlijk kan het zijn, in een drukke periode eens een tijdje alleen te zijn, alleen op een stille plaats, alleen met je overdenkingen. Van een beklemmend gevoel van eenzaamheid hoeft dan beslist geen sprake te zijn!

Aan de andere kant: hoe eenzaam, hoe verloren kun je je soms voelen wanneer je bijvoorbeeld met een hele groep leeftijdgenoten samen bent, op een verjaardag of misschien op de jeugdvereniging. Wat is dat toch, dat gevoel van eenzaamheid?

Gevoelens van eenzaamheid

Een jonge vrouw omschreef het zo: „Eenzaamheid is het verstikkende gevoel dat je keel dichtknijpt, de wanhoop omdat je je alleen en verlaten voelt, de schrijnende pijn van een onvervuld verlangen, de leegte in en om je die je zelf niet kunt vullen. Eenzaamheid is, niemand te hebben bij wie je terecht kunt met je verdriet, niemand met wie je iets kunt delen, met wie je iets kunt overleggen, aan wie je je liefde kwijt kunt en niemand van wie je liefde ontvangt, niemand voor wie je iets betekent."

En even verder: „.... het gemis van iemand bij wie je terecht kunt met je vreugde en verdriet, iemand die je volkomen kunt vertrouwen en aan wie jij je kunt toevertrouwen, zonder angst, zonder schaamte, zonder het gevoel van opgelatenheid of van teveel-zijn, zonder

door p. m. wagenaar

bang te zijn je gezicht te verliezen of van je voetstuk te vallen; iemand die je waardeert als volwaardig medemens en die echt helemaal voor je openstaat, iemand die jou even belangrijk vindt als zichzelf"

In deze schets wordt naar mijn idee treffend uitgebeeld, waar het om gaat als we het over gevoelens van eenzaamheid hebben. Overigens wordt in deze omschrijving eenzaamheid uitsluitend als iets negatiefs voorgesteld. Straks zullen we zien, dat we ook nog anders tegen eenzaamheid kunnen aankijken. Eerst gaan we na, waar eenzaamheid zoal vandaan kan komen.

Eenzaamheid door verlies

Eenzaamheidsgevoelens kunnen te maken hebben met omstandigheden van buitenaf, bijvoorbeeld wanneer je iemand verliest om wie je veel geeft. Het verdriet van de eerste tijd wordt wel minder, maar het gemis, de innerlijke leegte, de gevoelens van eenzaamheid blijven, ook als je andere mensen om je heen hebt. Zeker bij oudere mensen komt deze vorm van eenzaamheid nogal eens voor, omdat zij in hun leven vaak al een aantal verliezen hebben meegemaakt. Met name het verlies van de echtgenoot of echtgenote kan die „schrijnende pijn" achterlaten.

Eenzaamheid door vervreemding

Eenzaamheid kan echter net zo goed bij jonge mensen voorkomen, of bij mensen van middelbare leeftijd. Dan gaat het echter meestal om een ander soort van eenzaamheidsgevoelens, namelijk eenzaamheid die voortvloeit uit vervreemding. In het paradijs heeft de vervreemding zijn intrede gedaan in het mensenleven - een vervreemding van zichzelf; van de ander; van de natuur; en vooral een vervreemding van God.

Dat ondervinden wij dagelijks. Zo maak je, als je jong bent, een proces door waarin je gaandeweg jezelf meer leert kennen. Bij de één verloopt dat proces heftiger dan bij de ander. Er kan een tijd zijn, waarin het lijkt alsof je een vreemde voor jezelf bent. Die onbekendheid met jezelf, dat zoeken naar wie je bent, kan een gevoel geven van eenzaamheid, een gevoel dat niet alleen anderen je niet begrijpen, maar dat je ook jezelf niet begrijpt.

Dan kun je je, zoals hiervoor al is gezegd, eenzaam voelen temidden van velen - alleen op de wereld.

Een nauw kontakt met een ander in de band van het huwelijk vormt geen garantie voor het niet optreden van eenzaamheidsgevoelens. Zelfs wanneer een man en een vrouw jarenlang getrouwd zijn en menen, dat zij elkaar door en door kennen, kunnen zij tot het besef geraken dat zij de ander toch niet wézenlijk kennen; dat zij in feite, zoals dat tegenwoordig genoemd wordt, „intieme vreemden" zijn.

Nog veel ingrijpender is de ontdekking, in werkelijkheid vervreemd te zijn van God: .... geen hoop hebbende en zonder God in de wereld" (Ef. 2 : 12).

Eenzaamheid en angst

Op verschillende manieren kan eenzaamheid samenhangen met angst. Angst kan de oorzaak ervan zijn, dat een kontakt niet tot stand komt, of dat een relatie oppervlakkig blijft. Er is dan angst voor het aangaan van een zekere binding met de ander. Een kontakt met anderen kan verrijkend zijn, stimulerend, opbouwend. Maar mensen kunnen je ook beledigen, kwetsen, verdriet aandoen en noem maar op. Een relatie met iemand anders roept altijd gevoelens op, zowel positieve als negatieve. Uit angst voor het ontstaan van die gevoelens kan de neiging er zijn, het kontakt met andere mensen te gaan mijden. Vooral als je wat kwetsbaar bent, kun je gauw teleurgesteld worden in de omgang met andere mensen. In een relatie gaat het erom, dat je iets van jezelf prijs geeft. Daar is moed voor nodig. Ontbreekt het aan die moed, of schort er iets aan het vermogen jezelf aan de ander te geven, dan komt er geen wezenlijke band tot stand en kan eenzaamheid het gevolg zijn.

Het ontbreken van die moed vindt vaak zijn wortels in pijnlijke ervaringen in vroeger jaren. Reeds in de eerste levensjaren van het kind kan het vertrouwen in de mensen in zijn direkte omgeving geschaad worden. Als het gezin geen veiligheid,

warmte en geborgenheid biedt, groeit in het kind het beeld van een harde, kille buitenwereld. Daarmee wordt de grondslag gelegd voor de houding, datje voor je medemense op je hoede moet zijn. Ook in latere levensjaren kunnen er allerlei gebeurtenissen plaats hebben die een aanslag plegen op het vertrouwen in andere mensen. Op die wijze kan er gaandeweg een verbittering ontstaan, een zich afsluiten voor anderen, een zich terugtrekken in het isolement. Ook in deze weg kan de indruk ontstaan, alleen op de wereld te leven. Niet een binding met anderen te durven aangaan kan, behalve met een gebrek aan vertrouwen in anderen, ook te maken hebben met een gebrek aan vertrouwen in jezelf. Het gevoel minderwaardig te zijn aan anderen, en door anderen niet geaccepteerd en gewaardeerd te worden, kan een grote belemmering in de omgang vormen.

Positieve kanten van eenzaamheid?

Niet alleen is er eenzaamheid door angst; er kan ook angst voor eenzaamheid zijn. Men kan bang zijn voor het optreden van gevoelens van eenzaamheid, en op allerlei manieren dat trachten te voorkomen. Het opvullen van de leegte kan gezocht worden in het aangaan van een veelheid van (oppervlakkige) kontakten. Anderen geven zich, om de eenzaamheid maar te ontvluchten, over aan allerlei soorten van verslaving; of zelfs aan de wanhoop. In de literatuur zijn vele voorbeelden te vinden van de diepten van de eenzaamheid. Ter illustratie neem ik een paar coupletten over van het gedicht van H. Marsman:

...... ik ben beroofd en leeg, mijn schepen zijn verbrand, mijn stem verloor haar gloed, en vindt geen weerklank meer in 't dode firmament, niets dan de galm die keert van 't sombere gewelf van mijn ontredderd hart. ik sta alleen, geen God of maatschappij die mijn bestaan betrekt in een bezield verband, geen horizon of zee, geen poovre korrel zand in 't naamloos wel en wee der brandende woestijn.

Is er dan over eenzaamheid niets positiefs te zeggen? Is eenzaamheid slechts het „verstikkende gevoel" en de „schrijnende pijn" waarover bovengenoemde vrouw schreef? Iemand die zelf een indringende eenzaamheid had doorleefd, verhaalt van de positieve kant die hij aan de eenzaamheid heeft leren zien. Hij schrijft over de „existentiële eenzaamheid", namelijk dat de mens in wezen, in het diepst van zijn bestaan, volstrekt eenzaam is. De beleving van die existentiële eenzaamheid, hoe verschrikkelijk ook, heeft, zo stelt hij, de mogelijkheid in zich van innerlijke groei, van zelfontplooiing - een duidelijk humanistisch gekleurde visie dus. Hij schrijft onder andere:

„Deze erkenning en dit zinvolle bewustzijn van mezelf als een volslagen eenzame persoon maakten diepere menselijke banden en relaties mogelijk en een vollediger waardering van alle aspekten van het leven en de natuur.”

Hoewel ik niet wil ontkennen, dat een dergelijke beleving van de eenzaamheid mogelijk is, biedt zo'n visie toch geen wezenlijk uitzicht. Dit is wél verwoord in de titel van haar levensverhaal, dat koningin Wilhelmina schreef: „Eenzaam maar niet alleen". Een nog duidelijker getuigenis ligt besloten in de uitdrukking: „Eenzaam, maar met God gemeenzaam". Zo kan eenzaamheid óók beleefd worden! Het kan in bepaalde omstandigheden geboden zijn, ons bij onze eenzaamheid neer te leggen. Ook kan soms een zekere oplossing voor de eenzaamheid worden gevonden in (zoals in het begin van dit artikel verhaald is) de aanwezigheid van een papegaai, of een hond. We mogen zeker ook streven naar vermindering van de eenzaamheid door uitbreiding of verbetering van onze relaties met andere mensen. „Het is niet goed, dat de mens alleen zij", zo was het woord van de HEERE God in het paradijs. In diepste zin kan de vervreemding, die daarna ontstaan is, slechts opgeheven worden door herstel van de relatie met God. Dan is de mens in zijn wezen niet meer eenzaam, maar komt ten volle tot z'n recht wat iemand, zij het met een andere strekking, eens zo geformuleerd heeft: „Tweezaam is de mens".

P. M. Wagenaar

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen