Verantwoording en verantwoordelijkheid: het reformatorisch denken en de medische wetenschap

Wie enigszins vertrouwd is met het werk van de duitse historikus-socioloog Max Weber (1864 - 1920), die vooral bekend is door zijn studies over de relatie tussen calvinisme en kapitalisme, kent ongetwijfeld ook diens beroemde rede van 1919, over „Politik als Beruf'. Na uitvoerig over macht en machtsuitoefening te hebben gesproken, eindigt Weber zijn rede met de vraag naar de wezenlijke relatie tussen ethiek en politiek. Aan dat gedeelte ontleen ik het volgende citaat: „Wir müssen uns klarmachen, dass alles ethisch orientierte Handeln unter zwei von einander grundverschiedenen, unaustragbar gegensätzlichen Maximen stehen kann: es kann „gesinnungsethisch" oder „verantwortungsethisch" orientiert sein.... Es ist ein abgrundtiefer Gegensatz, ob man unter der gesinnungsethischen Maxime handelt, .... oder unter der verantwortungsethischen...". (1). Deze veelzeggende woorden leken mij een goed uitgangspunt voor een bespreking van de relatie tussen reformatorisch denken en de medische wetenschap, omdat ze een wezenlijk probleem aan de orde stellen, dat gemakkelijk herkenbaar is in de omgang van een reformatorisch christen met de nieuwe verworvenheden van de medische wetenschap.

Drie voorbeelden van de spanning tussen verantwoording en verantwoordelijkheid

Het spanningsveld tussen de „Gesinnungsethik" en de „Verantwortungsethik", of in ons taalgebruik weergegeven: tussen verantwoording en verantwoordelijkheid, laat

zich aan de hand van een drietal voorbeelden illustreren. Ten eerste betreft dat de standpuntbepalingen bij het abortusdebat door enerzijds de meerderheid van de CDA-fraktie en anderzijds door de drie „kleine partijen". De eersten meenden met het oog op hun verantwoordelijkheid voor het maatschappelijk gebeuren een regeling niet uit de weg te mogen gaan. De laatsten meenden dat iedere regeling strijdig was met hun „Gesinnung", hun levensovertuiging en verwierpen de gedane voorstellen. Het tweede voorbeeld betreft de vaccinatie. De afweging tussen verantwoording en verantwoordelijkheid is hier duidelijk herkenbaar in de uitersten: enerzijds een absolute afwijzing van de vaccinatie, omdat deze strijdig is met de Voorzienigheid Gods (Zondag 10) en derhalve nimmer te verantwoorden zou zijn, en anderzijds een ongelimiteerde toelating op grond van de overweging dat alleen zó aan onze verantwoordelijkheid met het oog op dreigende of eventueel dreigende ziekten recht wordt gedaan. Tussen deze uitersten liggen de standpunten die bepaald worden door de persoonlijke afweging (coram Dei!) van verantwoording en verantwoordelijkheid. Het derde voorbeeld betreft de gezinsvorming. De verantwoording wordt hierbij bepaald door de opdracht tot gezinsvorming die de Bijbel aan het huwelijk verbindt. Wie erkent dat Gods opdracht niet het biologisch maximale aantal kinderen beoogt, erkent daarmee de verantwoordelijkheid die hierbij tevens van betekenis is. Ook bij gezinsvorming speelt de spanning tussen verantwoording en verantwoordelijkheid een rol.

Het verschil tussen verantwoording en verantwoordelijkheid

Het gebruik van de termen verantwoording en verantwoordelijkheid roept gemakkelijk misverstanden op. In deze beschouwing definieer ik verantwoording als verantwoording tegenover God. Vertikale verantwoording dus. Onze „Gesinnungsethik" wordt bepaald door het zich gesteld weten onder Gods geboden en het geleid worden door Zijn Geest. Verantwoordelijkheid daarentegen geldt onze naaste en hetgeen ons toebehoort, en heeft dus betrekking op het horizontale. De verwarring ontstaat door de aanwezigheid van „horizontale verantwoording" en afgeleide verantwoordelijkheden. Tengevolge van de gelaagdheid van de maatschappij zijn wij voortdurend genoodzaakt ons te verantwoorden tegenover onze meerderen. Omgekeerd krijgen wij bij ons maatschappelijk funktioneren bepaalde verantwoordelijkheden opgelegd. Het voorbeeld dat in dit verband moet worden genoemd is het optreden van de arts: door als patiënt zijn hulp in te roepen draagt men een deel(!) van zijn verantwoordelijkheid voor het herstel van de gezondheid aan hem over. Op grond van die opgedragen verantwoordelijkheid zal de arts zich ook tegenover de patiënt moeten kunnen verantwoorden. In die betekenis worden beide begrippen hier niet gebruikt. Verantwoording is hier bedoeld als antwoord geven aan God; verantwoordelijkheid als opdracht van God, als taakstelling voor het samenleven met anderen en het omgaan met hetgeen in deze wereld is.

Nadrukkelijk moet worden vastgesteld dat in de Bijbel beide woorden niet voorkomen. De term verantwoordelijkheid komt in Trommius niet voor; wél de woorden verantwoorden en verantwoording, maar dan in andere zin, namelijk als verdediging of apologie. Paulus verantwoordt zich voor Agrippa (Hand. 26 : 1), dat wil zeggen, hij verdedigt zich. Petrus beveelt de christenen van Klein-Azië altijd bereid te zijn „tot verantwoording aan een iegelijk, die.... rekenschap afeist van de hoop, die in U is...." (1 Petr. 3 : 15), dat wil zeggen, tot verdediging van hun geloof en tot een apologie tegenover de heidenen. Duidelijk is ook de opdracht van de Heere Jezus aan Zijn discipelen, om niet bevreesd te zijn wat zij tot „verantwoording" zouden moeten zeggen (Luk. 12 : 11).

Verantwoording en verantwoordelijkheid zijn nauw aan elkaar verbonden

Verantwoording en verantwoordelijkheid, in de hier gebruikte betekenis, staan niet los van elkaar. Tussen beide begrippen bestaat een nauwe samenhang. De „Gesinnungsethiker" is niet onkundig van zijn verantwoordelijkheid en de „Verantwortungsethiker" niet van zijn plicht tot verantwoording. Beide rekenen echter anders. Ontkoppeling van verantwoording en verantwoordelijkheid is veelal een vlucht uit het spanningsveld dat zoeven al tussen beide begrippen werd gekonstateerd. „Gebod in de hand, ogen dicht", is echter een even ernstige vergissing als „God noch gebod, maar de ogen wijd open". Juist de Reformatie, en vooral ook de Nadere Reformatie, die de „heiliging des levens" zo duidelijk naar voren bracht, heeft geleerd hoe enerzijds de verantwoordelijkheid gestalte krijgt, bepaald, maar ook begrensd wordt door de verantwoording, en hoe anderzijds de verantwoording, ons antwoorden tegenover God, ons belijden en geloven ijdel is, zonder daaraan gestalte te geven in het hier en nu, in het dragen van en het handelen in verantwoordelijkheid. Geloof en werken, in de samenhang die Jacobus ons zo duidelijk heeft aangewezen (Jac. 2 : 14-26), staan op de achtergrond van de begrippen verantwoording en verantwoordelijkheid.

Verantwoording en verantwoordelijkheid mogen niet van elkaar losgemaakt worden

Uit het voorafgaande moge al duidelijk zijn geworden dat verantwoording en verantwoordelijkheid geen abstrakte, ongrijpbare begrippen zijn, waarover leuk te filosoferen valt. De invulling die Woord en Geest naar reformatorisch belijden geven aan onze verantwoording is even konkreet als de invulling die kennis en inzicht geven aan onze verantwoordelijkheid. Terwijl de invulling van onze verantwoording derhalve aan geen verandering is onderworpen, is de inhoud van onze verantwoordelijkheid aan voortdurende wisseling onderhevig. Kennis van en inzicht in de mogelijkheden én gevolgen van ons handelen ondergaan een stormachtige ontwikkeling. Niemand ontkomt aan het geweld waarmee nieuwe kennis zich een weg door de samenleving baant, óók door de reformatorische gezindte. Wij leven in het tijdvak van de informatika, waarin de toegang tot kennis vergemakkelijkt wordt en de groei van kennis onbegrensd schijnt te zijn. Die explosie van wetenschap, die zich niet langer beperkt tot de akademisch elite, maar doordringt tot in de huizen van eenvoudigen, rukt aan het vertrouwde, in de reformatorische gezindte vastgelegde schema van verantwoording en verantwoordelijkheid. Ons verantwoordelijkheidsbesef is onderdeel, zo men wil, prooi van een beangstigend snelle ontwikkeling. De nadruk die in de reformatorische traditie op het leven coram Dei wordt gelegd, moge dan remmend en vertragend werken op de inwerking van die ontwikkeling op de reformatorische gezindte, zij gaat er niet aan voorbij. Het gevaar van een ontkoppeling tussen leer en leven, tussen verantwoording en verantwoordelijkheid, is daarbij levensgroot. De terreinen van seksualiteit, vaccinatie, gezinsvorming, leefritme, techniek en mode zijn er de duidelijke voorbeelden van. Overal verschuivingen, erkend of niet-erkend, gewild of ongewild.

Ontwikkelingen in de medische wetenschap

Wat de ontwikkeling van de medische wetenschap betreft, laat zich de groei van kennis op een drietal niveau's aanwijzen. Ten eerste betreft dat de bouw van het menselijk lichaam, waarin steeds fijnere strukturen in hun bouw en funktie worden opgespoord. De reeks van organen, weefsels, cellen en celorganellen zet zich voort in de ultra-mikroskopische strukturen van het DNA, van molekulen en atomen. Ten tweede is er de verfijning van het arsenaal der ziekteverwekkers van grofparasitaire levensvormen naar bakteriën, van bakteriën naar virussen en van virussen naar molekulen. Wat 150 jaar geleden nog kwaadsappigheid of overprikkeling heette, laat zich nu slechts verklaren met behulp van komplekse theorieën over regelmechanismen in het lichaam op molekulair niveau, met subtiel te onderscheiden chemische eigenschappen en elektrische potentialen. Laboratoria en komputers zijn de onmisbare hulpmiddelen van de medikus geworden. Tegelijk met de ontwikkeling in de richting van ultra-strukturen is de roep hoorbaar geworden om het zicht op de totale mens niet te verliezen. Via de psychosomatiek kwam de „integrale geneeskunde" in de aandacht, waarbij behalve aan psychische, ook aan sociale faktoren aandacht werd besteed. Na deze integrale geneeskunde kwam de huma-

nistieke en holistische geneeskunde op, die zich vooral keert tegen het natuurwetenschappelijk model dat ook de integrale geneeskunde bleef domineren.

Nieuwe bezinning in het reformatorisch denken is noodzakelyk

Het reformatorische denken is door deze ontwikkeling op verschillende manieren onder druk gezet. Allereerst wijs ik met nadruk op het gevolg van deze vluchtig geschetste ontwikkeling voor de relatie arts - patiënt. Door de hoge vlucht van de medische wetenschap en met name de natuurwetenschappelijke status die de geneeskunde kreeg, kreeg de medikus gemakkelijk de allure van een ingenieur aan wie de rekonstruktie van het zieke lichaam veilig kon worden overgelaten. Onze verantwoordelijkheid voor ons lichaam werd onvoorwaardelijk gedelegeerd aan de medikus. Sinds het besef doordringt dat een medische handeling niet de uitkomst is van een wiskundige formule, waarvan de berekening alleen de medikus mogelijk is, maar een afweging van argumenten voor en tegen en van allerhande konsekwenties, groeit de twijfel of we niet al te lichtvaardig onze verantwoordelijkheid op de noemer van de medische wetenschap en van haar beoefenaren hebben gezet. Die twijfel is nog ernstig versterkt dooe de normvervaging waaraan de geneeskunde duidelijk zichtbaar lijdt. De recente ontwikkelingen rondom abortus, euthanasie en voortplantingstechnologie hebben duidelijk gemaakt dat de scheiding tussen levensrelativerende en levens-eerbiedigende geneeskunde de reformatorische gezindte voor de noodzaak stelt de delegering van onze verantwoordelijkheid aan de medische professie kritisch te herzien (2). In dit verband moet de oprichting van de pro-life patiëntenverenigingen worden genoemd als voorbeeld hoe een nieuwe fase in de bezinning op de relatie verantwoording en verantwoordelijkheid op medisch terrein is aangebroken.

Medikalisering

Een tweede verstorende faktor in de relatie reformatorische traditie en medische wetenschap is de zogenaamde medikalisering geweest, dat wil zeggen het proces waarbij steeds meer verschijnselen in het menselijk bestaan onder de oordeelsbevoegdheid van artsen worden gebracht. Geen onderdeel van ons dagelijks leven en van het maatschappelijk gebeuren, of de medikus heeft er zijn gezaghebbende stem in het kapittel. Keuringen, voorlichtingskampagnes, bevolkingsonderzoeken, een begeleiding van wieg tot graf door allerhande bureau's, medische diensten, medischpsychologische tests, etc. De individualiteit van de mens lost zich daarbij ongemerkt op in de kollektieve strukturen die de medikalisering in het leven roept. En de reformatorische traditie? Hoeveel vragen worden er niet in de spreekkamer van de huisarts gebracht, die niet minstens even goed en principieel bezien zelfs beter door het pastoraat beantwoord zouden kunnen worden? Hoeveel problemen, die een ernstige afweging van verantwoording en verantwoordelijkheid eisen, worden nu niet vertaald in medische termen en medische klachten, terwijl het in feite gaat over vragen en zorgen die ver uitgaan boven het niveau van het medisch-biologisch denken? We zijn zo vertrouwd met de medikalisering van onderwerpen als abortus, euthanasie, geboorteregeling, drugsverslaving en zoveel meer, dat we ons nauwelijks meer realiseren dat de medische kennis die voor de doordenking van deze themata nodig is in geen verhouding staat tot de vragen van de algemeen ethische aard die er een rol in spelen. Artsen zijn ook de gezochte sprekers, wanneer het over deze onderwerpen gaat. Hoeveel wordt ons daarbij echter niet aangeboden als ethische bezinning, wat niet meer is dan medische beroepsethiek! Natuurlijk is die beroepsethiek van grote betekenis en zal bij de vorming van artsen, verpleegkundigen en andere werkers in de gezondheidszorg een belangrijke plaats moeten innemen, maar zij mag geen surrogaat zijn voor de algemene ethiek, waarin de verantwoording en verantwoordelijkheid van ieder persoonlijk aan de orde is.

Studenten hebben behoefte aan duidelijk geformuleerde standpunten

In zijn algemeenheid speelt dat probleem in het bijzonder bij de studerenden van onze gemeenten. In de veelheid van speciële vragen en ethische kwesties zoeken zij vertwijfeld naar de kaders van de algemene ethiek, waarvan het speciële is afgeleid. Door hun studie-of beroepskeuze zien zij zich voor verantwoordelijkheden geplaatst, waarbij het zicht op dé vertikale dimensie, op hun verantwoording, ontbreekt. Wat zou men zich geholpen weten door heldere en duidelijke, voor de

situatie van nu, geformuleerde standpunten van kerkelijke zijde, gebaseerd op en verankerd in hetgeen Gods Woord over ons leven te zeggen heeft! Enkele konkrete voorbeelden, ontleend aan het terrein van de geneeskunde, mogen hier worden genoemd.

Genetika

Al in een vroeg stadium van de studie krijgt de medisch student te maken met de genetika en alles wat daarmee samenhangt, zoals het vruchtwateronderzoek en erfelijkheidsadvies. In een proces van afweging legt hij of zij op de schaal van de verantwoording het gelovig belijden dat „alle dingen, niet bijgeval, maar van zijn vaderlijke hand ons toekomen" (Zondag 10, vraag 27), dat kinderen krijgen een zegen is en dat ouders een kind als „een erfdeel des Heeren" (Psalm 127 : 3) wordt toevertrouwd. Op de andere schaal van de balans wordt de kennis van de erfelijkheidswetten gelegd, de resultaten van het genetisch onderzoek en de berekening van kansen en risiko's. De spanning tussen verantwoording en verantwoordelijkheid is hier bijna voelbaar. Dat geldt te meer voor wie deze afweging niet langer theorie blijft, maar praktijk wordt in verband met de gezinsvorming. Is dat rekenen, dat omgaan met wetmatigheden en vorsen naar de genetische kode wel te verantwoorden en overschrijdt de vormgeving van onze verantwoordelijkheid hier niet de grenzen van de belijdenis, dat „wij aanbidden met alle ootmoedigheid en eerbied de rechtvaardige oordelen Gods, die ons verborgen zijn; ons tevreden houdende dat wij leerjongeren van Christus zijn, om alleen te leren hetgeen Hij ons aanwijst in Zijn Woord, zonder deze palen te overtreden" (Ned. Geloofsbel. XIII). Of vertrouwt God ons die nieuwe inzichten en nieuwe medische kennis toe om er onze verantwoordelijkheid door te onderstrepen en om er mee te rekenen teneinde ook reken-schap, in de volle zin des woords, te kunnen vragen? Ik formuleer deze overweging opzettelijk vragend, om daardoor te sterker te doen uitkomen hoe de vooruitgang van de medische wetenschap de verhouding tussen verantwoording en verantwoordelijkheid in het reformatorisch denken onder spanning heeft gebracht.

Reageerbuisbaby

Een tweede voorbeeld, dat van de „reageerbuisbaby", of liever, van de extra-corporele of in vitro bevruchting, moet hier worden genoemd, omdat het de bekende scheiding van doel en middelen aan de orde stelt. Teleologisch geredeneerd zou hier sprake zijn van een vooruitgang van de medische wetenschap die door de reformatorische gezindte dankbaar moet worden aanvaard,

omdat ze het pad effent naar het schone en bijbels zo verantwoorde doel van de gezinsvorming. Maar het doel heiligt de middelen niet. Het „gebod in de hand en ogen dicht" zou dan niet alleen op geheel onverantwoorde wijze de ogen doen sluiten voor de gevolgen van de uitvoering van het gebod, maar ook voor de wijze waarop het gebod wordt uitgevoerd. Bij de huidige stand van de techniek moet de in vitro bevruchting om die reden, het gebruik van verfoeilijke methoden, door de reformatorische gezindte worden afgewezen; een konklusie die overigens in het onderhavige kader niet verder behoeft te worden uitgewerkt.

Orgaantransplantaties

Een derde voorbeeld, de orgaantransplantaties betreffende, brengt de relatie tussen verantwoording en verantwoordelijkheid op andere wijze in beeld. In het bijzonder bij de duurdere transplantaties, zoals van de lever of het hart, speelt de afweging van verantwoordelijkheden een belangrijke rol. Mag zoveel geld aan de behandeling van één patiënt worden besteed, terwijl vele tientallen mensen elders voor hetzelfde bedrag zouden geholpen kunnen worden wanneer we er de middelen voor zouden vrij maken? Terecht kan men daarbij de kanttekening plaatsen dat een dergelijke afweging van verantwoordelijkheden binnen een te eng kader, namelijk dat van de gezondheidszsorgekonomie, plaatsvindt, en dat het noodzakelijk is de afweging in ruimer verband te laten plaatsvinden, bijvoorbeeld tussen de besteding van gelden aan bewapening en aan kuituur en rekreatie versus de financiële ruimte voor de gezondheidszorg. Ook dat zijn vragen waarmee het reformatorisch denken zich zal moeten bezighouden bij de vooruitgang van de medische wetenschap.

God roept ons allen tot het dragen van verantwoordelijkheden

Het is goed om bij het begin van het nieuwe studiejaar ons te bezinnen op onze verantwoording en verantwoordelijkheid. Al blijven er veel vragen, zelfs al botsen onze inzichten wel eens, God roept ons tot het afleggen van die verantwoording en tot het dragen van die verantwoordelijkheid voor Zijn aangezicht. Het terrein van de medische wetenschap is er slechts een voorbeeld van. Het voorbeeld laat zich evenzeer door dat van de ingenieurs-of één der maatschappij-wetenschappen vervangen. God roept ons allen, studenten, docenten en deputaten, tot het dragen van verantwoordelijkheden naar eis en regel van Zijn Woord. Dat referentiepunt moet ons voldoende zijn, „overmits de gehele wijze des dienstes, die God van ons eist, aldaar in het lange beschreven is" (Ned. Geloofsbel. VII). Door elkaar op dat punt te wijzen, mag men zich, ook bij de beoefening van of konfrontatie met de medische wetenschap, drager weten van de reformatorische traditie.

Literatuur

(1) Max Weber, Gesammelte Politische Schriften. Hrsg. Joh. Winckelmann (Tübingen: J. C. B. Mohr, 1971) 551-552.

(2) Zie daarover verder mijn bijdrage over „Het schibbolet van de geneeskunde", Amersfoort: Evangelische Hogeschool 1984.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen