OPERATIE SUPERMENS

Het zal je wel eens opgevallen zijn dat Psalm 8 nogal eens gelezen wordt als het gaat om de grootheid van de mens in zijn kennen en kunnen, in zijn wetenschap en techniek, Met voorbijgaan aan de beginverzen van deze Psalm, waarin Gods grootheid en majesteit bezongen wordt, wordt dan de mens beschreven als „een weinig minder dan de engelen" of, zoals een andere vertaling zegt „bijna goddelijk" Oppervlakkig gezien heeft het er ook alles van dat de mens tot volle ontplooiing komt in zijn kennen en doorgronden van de materie, in zijn weten en begrijpen van het geschapene, in zijn bewerken en beheersen van de natuur.

Toch is dat maar schijn. Vlak naast de grootheid van de mens ligt de diepe tragiek van zijn onmacht. Kennis is macht, dat is wel gebleken tijdens de stormachtige ontwikkelingen van de laatste eeuw. Het kennen en doorgronden van allerlei processen en verschijnselen gaf de mens de mogelijkheid' om deze processen te beïnvloeden en te 'sturen in de richting die hij zelf wenste.

Maar evenzeer is gebleken dat de toename in de kenni's de diepe onmacht'van de mens bloot legt als het gaat om het gebruik van de verworven macht. Het is het diep-tragische van de razendsnelle ontwikkeling van wetenschap en techniek dat er nu problemen ter tafel komen waar diezelfde wetenschap en techniek geen antwoord op kan geven. Dat wordt wel eens zo samengevat: er is een breuk ontstaan tussen de techniek als toegepaste wetenschap en de ethiek. Dat wil zeggen: de technische mogelijkheden zijn er, maar de regels voor een verantwoord gebruik ervan zijn niet voorhanden in onze samenleving.

Dat geeft de tijd waarin wij leven die merkwaardige dubbelzinnigheid waarin het „geloof" in de vooruitgang van de mensheid omgeslagen is in de angst voor totale vernietiging. Dat geldt niet alleen het probleem van de kernenergie of van het beheer van het milieu; het besef leeft veel breder. Soms denk ik wel eens dat dit probleem ten diepste de mens zelf kenmerkt. Dat begint al bij de ontwikkeling van het me's. Een mes is een goed gebruiksvoorwerp, maar in handen van kinderen, die de vuistregels voor het goede gebruik niet kennen, kan dat mes fatale gevolgen hebben.

Onze kuituur is verdwaald in een onoplosbaar probleem, waarbij welvaart en welzijn niet meer samenvallen. Ondanks alle vooruitgang is de mens zelf er niet beter op geworden, niet gelukkiger, niet tevredener, niet wijzer. Wel, dan moet de mens zelf veranderd worden. Dan moet de wetenschap en de techniek maar te hulp geroepen worden om de mens in staat te stellen om zijn problemen op te lossen.

Hier treedt een merkwaardige cirkelredenering op: de mens heeft zelf de huidige problemen geschapen door de moderne ontwikkeling en nu wordt diezelfde wetenschap te hulp geroepen om de mens zodanig te veranderen dat hij zijn problemen kan oplossen. Dus sleutelen aan de mens. Spelen met zijn erfelijke eigenschappen. Of: 'start van de operatie Supermens (naar de titel van het boek van Ouweneel).

Is de mens te veranderen?

Om deze vraag te beantwoorden is een korte uitleg nodig over wat het onderzoek naar de erfelijke eigenschappen van de mens de laatste twintig jaar heeft opgeleverd. Om dit voor iedereen duidelijk te maken, vereenvoudig ik hier en daar.

Elk organisme is opgebouwd uit meerdere organen (b.v. maag, hart, nieren) die elk weer samengesteld zijn uit miljoenen cellen met in elke cel een kern. In die kern zit een zeer ingewikkelde stof, waarvan men dê laatste jaren de samenstelling opgehelderd heeft. Weliswaar bij de mens nog niet helemaal, maar het blijkt dan ook knap ingewikkeld te zijn. Die stof luistert naar de naam DNA; dit is een afkorting .van het engelse desoxyribonucleic acid. Dit DNA bevat de informatie voor alle erfelijke eigenschappen. Op een nog niet volledig begrepen wijze, zitten in de bouwstenen van dit DNA en met name in de volgorde van de bouwstenen, alle gegevens opgesla-

gen voor het goede funktioneren van de cel, van alle cellen samen en van het organisme als geheel. Een afwijking van die DN A-bouwstof in de kern heeft enorme gevolgen voor het gezond zijn van een organisme.

Een kleine afwijking op één plaats in die DNA-keten leidt tot een bloedziekte met zeer ernstige gevolgen voor de drager van deze ziekte. Aan de andere kant zorgt deze DNA-bouwstof er ook voor dat eigenschappen van de vader en/of de moeder overgedragen worden op de kinderen. Daar moet je even goed over nadenken. Als je op je vader of op je moeder lijkt doordat je bijvoorbeeld dezelfde kleur ogen of dezelfde kleur haar hebt, komt dat omdat jouw kern-bouwstof dezelfde bouwstenen bevat (en ook nog in dezelfde volgorde) als die van je vader of je moeder. Door de versmelting van zaad-en ei-cel is die informatie van je ouders overgedragen op jouw cellen en goed opgeslagen in de celkernen.

Het onderzoek van de laatste jaren heeft de struktuur van dit DNA (bijna) volledig duidelijk gemaakt. Het is zelfs mogelijk gebleken om dit DNA uit de celkern te halen en kunstmatig na te bouwen door in een laboratorium de bouwstenen in de goede volgorde aan elkaar t, e knopen. De meest opwindende proeven zijn hiermee de laatste tijd gedaan. Ongetwijfeld heb je daar in de kranten wel over gelezen.

Het is mogelijk gebleken het DNA uit de ene cel te halen, daar wat mee te knutselen en dan dat veranderde DNA op te nemen in het DNA van een andere cel. Die cel krijgt daarmee naast zijn eigen erfelijke eigenschappen ook de eigenschappen van die vreemde cel. Dat heet genetische manipulatie of clonen.

Een voorbeeld'ter verduidelijking. Als je het DNA, wat bij de kip zorgt voor de aanmaak van dooier-eiwit, haalt uit d.e kern van kippecellen en dat DiNA overzet op bijvoorbeeld een bakterie, dan gaat die bakterie het kippe-eiwit maken. Bijna een bakterie die kippeëieren legt! Als je een stukje DNA van de mens, dat, zorgt voor de aanmaak van een belangrijke stof als het groeihormoon, overbrengt op bakterieën, dan gaan deze bakterieën het menselijk groeihormoon maken. Misschien klinkt je dit een beetje als een sprookje in de oren. Toch is dit anno 1982 al volop werkelijkheid.

In Amerika en Europa zijn er al diverse fabrieken die zich bezig houden met het maken van menselijke stoffen op deze manier. En de aandelen van deze firma's staan letterlijk en figuurlijk hoog genoteerd op de effektenbeurs in Wallstreet.

Vorig jaar werden ook de eerste experimenten bij mensen beschreven. Bij twee patiënten, die leden aan een bloedziekte die veroorzaakt werd door een fout in hun eigen DNA, is geprobeerd om een nieuw stukje D j NA in te lassen in de kernen van de botcellen van die patiënten. De bedoeling was om dat goede stukje DNA dan te gebruiken, zodat daarmee de bloedziekte genezen was. Om technische redenen is dit toen (helaas? ) niet gelukt.

Misschien vind je het wel opwindend' dat dit allemaal mogelijk is. En wees ervan overtuigd dat dit nog maar het begin is van een volledig nieuwe ontwikkeling met ongekende mogelijkheden.

Wat denk je van de ontwikkeling van stoffen tegen kanker (b.v. interferon) op deze manier? Wat denk je van het. genezen van ziekten die veroorzaakt worden door erfelijke afwijkingen? Of van het veranderen van sommige plantensoorten, zodat deze planten hoogwaardig voedsel gaan maken?

Het is duidelijk dat dit bewerken van het erfelijke materiaal enorme mogelijkheden heeft. Weer is gebleken dat het doorgronden van stoffen, en de processen die daarmee samen hangen, de mens en de samenleving veel macht geeft.

Maar tegelijkertijd wordt de onmacht van de mens duidelijker als het gaat om de vraag: moet dit of mag dit allemaal?

Veel vragen, geen antivoorden

Het zal je niet verwonderen dat deze ontwikkeling ook zorgwekkend is. In 1977 verschenen twee amerikaanse boeken over het spelen met de erfelijke eigenschappen met de volgende veelzeggende titels: „Voor God spelen; de mens als schepper", en „Wie moet er voor God spelen", met als ondertitel „De kunstmatige schepping van leven en wat dat betekent voor de toekomst van het menselijk ras". Deze titels geven aan dat dat de vragen worden die we onder ogen moeten zien. De echte operatie supermens is begonnen.

De tijdgeest, die de sfeer van de huidige samenleving bepaald, dringt erop aan dat de men's verbeterd moet worden. Met een vreemd woord heet dat eugenetica: de studie die beoogt de erfelijke aanleg van de mens te verbeteren.

Vanzelfsprekend moet, voordat dit werkelijkheid wordt, nog een groot aantal technische problemen opgelost worden, maar nu reeds valt te voorzien in welke richting men denkt.

Nu het mogelijk is gebleken om de bevruchting buiten de baarmoeder te laten plaatsvinden (denk aan de reageerbuis-baby's) is het maar een kleine stap verder om de erfelijke eigenschappen van zo'n bevruchte eicel te beïnvloeden. Als je bijvoorbeeld het erfelijke materiaal van zo'n bevruchte eicel vervangt door ander DNA-materiaal, bijvoorbeeld van alleen de vader, dan zal het kind alleen maar, maar dan ook alle, eigenschappen van de vader hebben. Zo wordt het mogelijk om volledig identieke meerlingen te maken of te zorgen dat alle kinderen precies aan elkaar gelijk zijn. Bij kikkervisjes en muizen is dat al gelukt. Daar zijn nakomelingen gemaakt die precies aan elkaar gelijk zijn.

Je kunt ook overwegen het erfelijk' materiaal zo uit te zoeken dat je alleen datgene gebruikt dat voldoet aan bepaalde eisen. Mensen maken van één soort, één uiterlijk met dezelfde begaafdheden. Zoals een fotokopieermachine bladzijden namaakt of zoals auto's van de lopende band rollen in een saaie eenvormigheid. Dat is pas echte nivellering! Op verzoek van de samenleving maak je arbeiders, of intellektuelen, of technici. Of mensen die alleen maar geneigd' zijn tot alle goed en niet meer tot alle kwaad.

De men's gaat mensen maken naar zijn beeld en naar zijn gelijkenis. Net zolang . aan de mens sleutelen totdat hij wordt, denkt en doet zoals de moderne maatschappij verlangt.

Mag dat?

Niemand kan van mij verwachten dat ik nu al vuistregels geef die ons in staat moeten stellen om al die indringende vragen die hiermee samenhangen te beantwoorden. Dat vraagt een brede en diepgaande bezinning. Die bezinning is te meer nodig omdat al deze vragen zo vreemd zijn, ook zo vreemd zijn aan

wat de Bijbel zegt over het leven en de mens. Soms denk ik wel eens dat we in onze samenleving zo van de Bijbel vervreemd raken, dat er ook geen antwoorden zijn op onze vragen. Als we in de voortgang van het onderzoek ons zo van God verwijderen en ons zo tegen God keren door Hem gelijk te willen zijn, mogen we dan nog verwachten dat Gods Woord ons-hierbij hulp biedt? Angstig en benauwend om dat in te denken.

Je kunt deze vragen van je afhouden door te zeggen dat. het wel niet zo'n vaart zal lopen. Vergeet echter niet dat het spelen met genen nu reeds het dagelijks werk is van onderzoekers, ook in Nederland. En waar eenmaal een grens overschreden wordt, daar gaat alles met een grote versnelling verder. Na de diskus'sie over abortus en euthanasie zou de diskussie over de grenzen van de genetische manipulatie wel eens het grote onderwerp van de tachtiger jaren kunnen worden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen