BEZA, EEN VERGETEN HERVORMER

De titel boven dit artikel is natuurlijk wat overdreven. Beza is geen vergeten man. In vakkringen wordt genoeg aandacht aan hem en zijn werk besteed. Maar het is wel waar dat hij, bij wat. we dan gemakshalve wel „het grote publiek" noemen, een betrekkelijk onbekend man is. En dat is onverdiend, want deze onvolger van Calvijn is van grote betekenis geweest voor de voorgang van de hervorming in Genève en daarbuiten.

Wie was Beza?

Theodorus Beza werd in 1519 in Bourgogne geboren. Zijn ouders brachten hem al jong. onder de hoede van een rijke oom in Parijs, waar zijn scholing ter hand zou worden genomen. Zijn talenten bleken al spoedig. Spelenderwijs maakte de jongen zich de lesstof eigen, maar raakte tevens gewend aan een luxueuze levensstijl. Volgens zijn eigen mededelingen bracht hij als student zijn jaren in lichtzinnigheid door. Dat veranderde bij zijn huwelijk. Zijn vrouw had hem als voorwaarde voor een huwelijk gesteld dat haar man een eerbaar leven zou leiden. Beza beloofde dit en hield zijn woor.d; al spoedig had het huiselijk leven een sterke bekoring voor hem.. Hij taalde niet meer naar zijn vroegere vrienden. Een ernstige ziekte en de liefdevolle verpleging: door zijn vrouw, die veel voor hem bad, bracht hem tot verdere inkeer. Na zijn herstel onderzocht hij nauwgezet, de Bijbel en nam hij het besluit zijn leven te stellen in dienst van de prediking van het Evangelie. Om uit handen te blijven van d.e inquisitie vestigde hij zich in Zwitserland in de stad Lausanne. Al spoedig was hij in deze stad een gevierd kanselredenaar.

Beza en Calvijn

In deze jaren kwam Beza. in aanraking met het werk van Calvijn en ontdekte hij de grote geleerdheid van deze reformator. Hij knoopte een korrespondentie aan met. Calvijn die al spoedig overging in wederzijdse vriendschap. Toen Calvijn in 1559 in Genève een hogeschool stichtte (akademie) wist hij gedaan te krijgen, dat Beza benoemd werd tot rector. In het jaar van oprichting studeerden hier 162 studenten; toen Calvijn in 1564 stierf was het getal gestegen tot 1500, die uit heel Europa samenstroomden.

Hier studeerden Fransen en Engelsen, Polen en Zwitsers en ook Nederlanders; onder de laatsten zijn de namen bekend van Marnix van St. Aldegonde, leider op kerkelijk en staatkundig terrein en diens broer Jan van Toulouse; Gaspar van der I-Ieyden, de voorzitter van de eerste synode van de nederlandse Gereformeerde Kerken en Guido de Brés, opsteller van haar geloofsbelijdenis; de hofpredikers van prins Willem. Jean Taffin en Pierre Loyseleur de Villiers; zelfs de oudste remonstranten Jacobus Arminius en Johannes Uytenbogaert, van wie de laatste enige tijd Beza's sekretaris was. Met recht kon gezegd worden: „Zendt ons hout en wij zullen er pijlen van maken.”

De geneefse akademie is zo van grote betekenis geworden voor de uitstraling van het calvinisme. Het onderwijs van Beza stond op zeer hoog peil en tussen hem en Calvijn bestond geen verschil van mening omtrent de grondslagen van de leer. Beide mannen werkten aan de vertaling van het Nieuwe Testament in het frans en omdat Beza erg muzikaal was werd. hem opgedragen een zangbundel samen te stellen voor de Frans-Gereformeerde Kerk.

Beza als opvolger van Calvijn

Na het overlijden van Calvijn was Beza dan ook de aangewezen persoon om hem op te volgen. Wat hij voor de akademie en voor de hé-vorming was, heeft hij nog weer in 1530 bewezen. Genève bevond zich destijds in grote geldelijke nood, zodat op alles bezuinigd moest worden, zelfs moesten hoogleraren ontslagen worden en de oude rector Beza bleef alleen over. Ofschoon hij reeds 61 jaar oud was, nam hij al de lessen van de ontslagen professoren in de verschillende vakken waar, zonder daar een geldelijke vergoeding voor te verlangen. Dat was natuurlijk tevens een bewijs van zijn grote geleerdheid. Maar Beza deed nog meer. De akademie had menige bekwame prediker bezorgd aan Engeland (b.v. John Knox) en nu. meende Beza dat het niet meer dan plicht was voor de engelse vrienden de helpende hand uit te steken. Hij schreef een brief aan deze mensen en de gegeven financiële steun was dermate dat d.e ontslagen hoogleraren weer in dienst konden worden genomen.

Beza en de overheid

Beza werd' in de loop der jaren de vertrouwensman van de nederlandse en franse protestanten. De Nederlanders wees hij er op dat het de plicht van de overheid was de ketters te bestraffen. Bogerman, de voorzitter van de Dordtse Synode, vertaalde dit geschrift nog in het hollands, wat wel een teken was van diens eigen standpunt. Nog in 1570 bestempelde Beza de gedachte als zouden verschillende kerkengroepen naast, elkaar in een land of stad bestaansrecht hebben als een „duivelse leer". Maar dit strenge standpunt heeft Beza later verlaten.

In 1580 vroeg de broer van Willem van Oranje, graaf Jan van Nassau, stadhouder van Gelderland en vurig calvinist, hem om advies wat hij met de vele roomskatholieken moest doen in zijn gewest. De beste weg, kreeg hij ten antwoord, is niet. gebruik te maken van wapengeweld, maar is veeleer de eenvoudige prediking van het. Evangelie en het betoon van christelijke liefde. Aan een gedwongen aanvaarding van de waarheidmoet niet de minste waarde gehecht worden. Met deze stellingname kwam Beza naast Willem van Oranje te staan. Reeds in 1578 had hij zijn instemming betuigd met diens politiek van verzoening. Het is wel van belang daar kennis van te nemen, want Oranje kwam in deze jaren onder zware .druk te staan van vurige calvinisten. als Petrus Datheen die het calvinisme aan het gehele land Wilde opleggen. Beza schreef echter dat Oranje best wist wat hij deed, en bovendien vrome en geleerde mannen tot zijn raadgevers had. Datheen kreeg dus van zijn vroegere leermeester geen steun.

In Frankrijk verdedigde Beza in enkele openbare diskussies de Hugenoten tegenover hun roomskatholieke vervolgers. Hij maakte op het franse hof grote indruk, maar resultaten werden niet behaald. In deze jaren verruimde Beza de theorie van het gewettigde verzet van onderdanen jegens hun overheid. Calvijn had hier altijd grote aarzelingen over gehad omdat de overheid, ook de tirannieke, een instelling van God was en dus gehoorzaamd diende te worden. Beza stelde nu dat het overheidsgezag begrensd werd door het geweten van de onderdaan; een geweten dat gevangen diende te zijn in Gods Woord. Als de overheid daar over wilde heersen was verzet geoorloofd, mits er leiding aan de verzetsbewegingwerd gegeven door bijvoorbeeld de lagere overheid.

D; ie laatste voorwaarde werd gesteld omdat wetteloosheid even erg, zo niet erger was dan het juk van een tirannie-

ke overheid. Beza heeft dan ook altijd de beeldenstorm afgewezen en veroordeeld als een ongeoorloofd middel. Van zijn verzetstheorie is in Nederland en Frankrijk een ruim gebruik van gemaakt. In Nederland was de lagere overheid vertegenwoordigd in Willem van Oranje en in Frankrijk in een man als Ca spar de Coligny.

Beza en de luthersen

Even als Calvijn heeft Beza zich alle mogelijke moeite getroost om tot overeenstemming te komen met de luthersen. Dit viel niet mee, want de luthersen moesten niets hebben van de gereformeerden. In hun ogen was het werk van Luther voldoende geweest, en waren de calvinisten extremisten.

Ook vielen de luthersen de leer van de predestinatie aan, die in hun ogen de troost voor de gelovigen wegnam. Een samenspreking verliep dan ook ongelukkig, al heeft Beza zich zo ingespannen om tot een betere verstandhouding te komen, dat hij op een gegeven moment evenals Calvijn door de andere Zwitsers ervan verdacht werd te veel toe te geven.

Na afloop weigerden de luthersen zelfs de hand der gemeenschap!

Beza is op hoge leeftijd, 86 jaar oud, in het jaar 1605 overleden. Hij was de laatste uit het tijdperk van de reformatie. De tweede en derde generatie nam de leiding over.

Het werk van Beza is een zegenrijk middel geweest in Gods hand. Moge de herdenking van de reformatie leiden tot een verdiept inzicht in het grote goed dat de reformatie ons gebracht heeft.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen