LEVEN TUSSEN VREES EN HOOP

Het is al weer ruim een jaar geleden dat het poolse volk zijn roerige zomer beleefde. Een zomer die, via een golf van stakingen, eindigde met het historisch akkoord van Gdansk. Sinds die zomer van 1980 zijn de gebeurtenissen in Polen doorlopend wereldnieuws gebleven.

Via de nieuw ontstane vrije vakbond Solidariteit voltrokken zich een aantal opmerkelijke veranderingen binnen het kommunistisch systeem! Zo stelde deze vakbond zeer recent, op haar kongres in september j.1., nog de eis van vrije verkiezingen voor het parlement. Men probeert dus om demokratische „korrekties" aan te brengen binnen deze kommunistisch geregeerde staat.

Het zal duidelijk zijn dat dit door de kommunistische leiders, en zeker door die in het Kremlin, als zeer bedreigend wordt ervaren. Het russische persbureau Tass reageerde dan ook zeer scherp op het vakbondskongres: „Een anti-socialistische en anti-sovjet orgie, die is uitgelopen op een openlijke oorlog tegen de kommunistische partij van Polen." En zo leeft het poolse volk al meer dan een jaar tussen hoop en vrees. Enerzijds de hoop op een menswaardiger bestaan binnen het kommunistisch bestel en anderzijds de vrees voor een geweldadig russisch ingrijpen. In het hiernavolgende zullen we trachten enkele achtergronden van deze poolse situatie te belichten.

Geschiedenis vol tragiek

Geschiedenis vol tragiek De geschiedenis van het poolse volk is een tragisch verhaal. Gelegen tussen twee machtige buurlanden, Duitsland en de Sovjet Unie, werd het poolse gebied vaak veroverd en opgedeeld. Zoals in 1939 toen Hitier en Stalin bij geheim verdrag Polen verdeelden en vervolgens binnenvielen. In de hierop volgende tweede wereldoorlog hebben de Polen enorm geleden onder de naziterreur. Na de oorlog, die aan zes miljoen Polen het leven kostte, werd Polen in 1948 een kommunistische staat. Dit gebeurde doordat de kommunisten de verkiezingen manipuleerden onder invloed van het nog altijd aanwezige russische bezettingsleger. En al staat er dan een artikel in de poolse grondwet, dat de Russen vrienden en beschermers noemt, het zal duidelijk zijn dat deze buren beslist

Nationalistisch en katholiek

Nationalistisch en katholiek En toch heeft het poolse volk., dwars door de tragische geschiedenis heen, zijn nationaal bewustzijn en eigen karakter niet verloren. Duidelijk blijkt dit ook uit h^t uitbundig gebruik van rood-wit.te poolse vlaggen bij de steeds terugkerende stakingen. Dit nationaal bewustzijn wordt in Polen versterkt door de godsdienst, zoals ook blijkt uit de zeer sterke Mariaverering. Zo merkte een

poolse arbeider op: „Maria is de koningin van Polen, de behoedster van onze nationale identiteit." Overal langs de wegen en in de tuintjes zijn dan ook beelden van Maria te vinden. Er is wel eens beweerd dat Polen „het meest religieuze land ter wereld" zou zijn! En dit is ook de achtergrond van het feit dat de Polen door al die jaren van kommunistische beïnvloeding heen, zoals via de media en het onderwijs, hun weerbaarheid tegenover het kommunisme hebben behouden, Want 90% van de poolse bevolking is katholiek en nergens in het Oostblok vinden we een land waar de katholieken zo de meerderheid vormen van de bevolking. Deze sterk nationaal georiënteerde kerk verzette zich vlak na de oorlog al tegen het omvormen van Polen tot een kommunistische staat. Zodat enkele van haar leiders, waaronder de bekende en onlangs overleden kardinaal Wyszynski, enkele jaren gevangen werden gezet. Deze man was voor de Polen het symbool van verzet tegen een. systeem dat eigenlijk geen plaats biedt voor godsdienstige overtuiging.

Ook vakbondsleider Walesa deelde aan een westerse journalist mee, dat hij geen lid was van de kommunistische partij vanwege haar atheïstische wereldbeschouwing: „Ik ben gelovig katholiek en de partij propageert atheïsme.”

Zo zien we duidelijk dat ia Polen de katholieke kerk de dragende kracht is achter de steeds meer openbaar komende ant.i-kommunistische geest. Dit alles werd natuurlijk nog versterkt toen een Pool het hoogste ambt in de katholieke kerk verwierf als paus Johannes Paulus II. En zo begrijpen we de poolse situatie beter: stakende arbeiders in een kommunistische staat, die aan de poorten van hun fabriek portretten hangen van de paus en zwaaien met de rood-witte vlaggen van hun vaderland.

„Buitenbeentje In het Oostblok

In tegenstelling tot de andere Oostbloklanden heeft Polen altijd minder het karakter van een politiestaat gehad. Zo zijn er ook betrekkelijk weinig politieke gevangenen. Bovendien is de kulturele invloed van het westen er groter dan in andere Oostbloklanden. Er zijn ook heel wat Polen die elk jaar hun vakantie doorbrengen in westerse landen en zo duidelijk het verschil in levenspeil en vrijheid kunnen konstateren. Voor een Oostblokland kent Polen dus een betrekkelijk open maatschappij! Mede hierdoor konden in het afgelopen jaar verschillende veranderingen in de poolse maatschappij op gang komen en tot nu toe ook in gang. blijven.

Ook op andere gebieden onderscheidt Polen zich van de andere kommunistische staten in Oost-Europa. Zo zijn 80'% van de landbouwgronden nog altijd in partikuliere handen, terwijl in de overige Oostbloklanden, na de kommunistische machtsovername, vrijwel direkt de boerenbedrijven werden gekollektiviseerd om te funktioneren binnen de kommunistische plan-ekonomie.

Verder is van groot belang de omvangrijke dissidentenbeweging in Polen, die de sterkste van Oost Europa is. Vooral via het KOR, een groepering die zich inzet voor naleving van de mensenrechten, maken geregeld intellektuelen hun kritiek op het kommunistisch systeem wereldkundig. Maar het meest opmerkelijke van de situatie in Polen is wel dat de arbeidersbeweging, verenigd in Solidariteit, en de intellektuele oppositie elkaar gevonden hebben en zijn gekomen tot. een hechte en vruchtbare samenwerking! Zo werden bij de stakingen in Gdansk door het KOR vlugschriften verspreid die de eisen van de stakers verwoordden en anderzijds was één van de eisen van de stakers, dat gevangen genomen dissidenten werden vrijgelaten. Dit vormt de grote kracht van Salidariteit: een gemeenschappelijke oppositiebeweging onder de arbeiders tegen het kommunistische regiem; waar-

bij het ook ideeën krijgt aangereikt vanuit de intellektuele dissidentenbeweging en : ich bovendien gesteund weet door het overgrote deel van de katholieke bevolking. En dat maakt het voor de kommunistische leiding in Polen zo moeilijk de in gang gezette beweging te weerstaan. Waar zelfs al heel wat partijleden, zoals ook in het centraal komité van de partij, zich hebben ingeschreven als lid van de vrije vakbond Solidariteit!

Van ekonomische naar politieke eisen

De hele stroomversnelling van gebeurtenissen in Polc-n speelt zich af tegen de achtergrond van een diepgaande ekcnomische krisis. Een krisis die-mede veroorzaakt wordt door het feit dat men jarenlang miljarden in het westen heeft geleend om de ekenomie draaidende te houden. Juist nu de krisis in de werelclekonomie zich ook in Polen doet. voelen, was de schuldenlast aan het buitenland torenhoog gerezen. De gevolgen voor de poolse konsument waren ernstig: snel stijgende prijzen, terwijl de lonen niet langer konden worden aangepast. Bovendien dreigde de voedseldistributie in de steden vast te lopen: lange rijen wachtende mensen voor de winkels!

Toen dan ook op 1 juli vorig jaar de regering besloot om de vleesprijzen met maar liefst 60% te verhogen, was dit voor veel Polen de druppel die de emmer deed overlopen. Een snel groeiend aantal arbeiders ging in staking en eiste loonsverhoging. Al snel namen de arbeiders op de Leninscheepswerf in Gdansk de leiding. Zij vormden een centraal stakingskomité, waarvan Lech Walesa de leiding kreeg. Naast de looneis kwamen nu steeds meer de politieke eisen naar voren, zoals: recht op staking, vrije vakbonden, afschaffing van de psrscensuur, meer religieuze uitzendingen via de media en het starten van een maatschappelijke diskussie over de ekonomische en sociale problemen. Na enkele weken van onderhandelen tussen het stakerskomité en de regering komt dan eindelijk op 31 augustus het Akkoord van Gdansk tot stand, waarbij de bovengenoemde eisen van de stakers worden ingewilligd. Wel werd nog nadrukkelijk bevestigd dat de kommunistische partij haar leidende rol zou houden en dat de nieuwe vakbond, Solidariteit, zich niet gedragen zou als een politieke partij.

Spoedig vinden nu ook binnen de kommunistische partij „zuiveringen" plaats: Gierek wordt als partijleider vervangen door Kania en als nieuwe premier wordt generaal Jaroezelski benoemd.

„Demokratische korrekties” binnen het systeem

Net als de andere Oostbloklanden werd Polen na de oorlog omgevormd tot kommunistische staat. Op deze manier verzekerde Moskou zich van een aantal „bevriende staten", die als een soort „bufferzone" moesten dienen tegen het. door Moskou gevreesde en verafschuwde kapitalistische westen. Nog sterker werden deze Oostbloklanden aan Moskou gesmeed door de vorming van het Warschaupact. In al deze landen werd dus de kommunistische partij, , die in meeste gevallen net als in Polen slechts een zeer klein gedeelte van de bevolking vertegenwoordigde, aan de macht geholpen. Alle sleutelposities, ook op ekonomisch gebied, waren dan ook alleen maar weggelegd voor partijleden. In zo'n één partijsysteem kan het niet anders of een vrije vakbond als Solidariteit, met een andere visie op ekonomische en politieke problemen, moest wel voortdurend in konflikt komen met de partij en daarbij zo ongeveer de rol gaan spelen van een oppositiepartij! Toch zal duidelijk zijn dat binnen het kommunistisch stelsel in wezen geen plaats is voor een groepering als Solidariteit; maar zoals we al

zagen is het voor de partijleiding moeilijk geworden deze diep in het volk wortelende vakbond, te weerstaan, laat staan terug te dringen. Maar bovenstaande maakt ons ook duidelijk dat de Russen de situatie in Polen als zeer bedreigend zien. Hun belang, Warschaupact, brengt met zich mee dat de kommunistische partijen hun leidende posities moeten behouden en dat elke demokratische verkiezing op westerse wijze volstrekt uitgesloten is! Daarom maakten russische tanks in 1953 een eind aan een bouwvakker'sopstand in Oost-Duitsland, sloegen in 1956 een opstand tegen het kommunistisch systeem in Hongarije neer en maakten in 1968 een einde aan de „Praagse lente" in Tsjecho-Slowakije.

In dit licht gezien zijn de veranderingen in Polen doorgevoerd in het jaar dat verlopen is sinds het akkoord van Gdansk des te opmerkelijker! Zo werden op het kommunistisch partijkongres in juli enkele opmerkelijke demokratische veranderingen aangebracht in de machtsstruktuur van de partij. Zo werd de benoeming van Kania via een geheime stemming op demokratische wijze bekrachtigd. En bovendien zal voortaan het uit elf leden bestaande Politbüro, verantwoordelijk voor alle belangrijke beslissingen, haar beleid steeds ter goedkeuring moeten voorleggen aan het Centrale Comité van de partij. We noemden dit al eerder „demokratische korrekties" binnen het systeem. Want hoe opmerkelijk ook voor een oostblokland: Polen blijft een één partij staat!

Toch wijzen een aantal eisen van Solidariteit er op, dat deze vakbond veel verder wil gaan met de hervormingen in Polen. Zo stelde Solidariteit zich achter de eis van de studenten om het verplicht onderwijs in de russische taal en het marxisme af te schaffen en op haar onlangs gehouden kongres eiste ze dus zelfs vrije verkiezingen voor het poolse parlement, waarbij dan ook niet-partijleden zich kandidaat zouden kunnen stellen! Daarom leeft onder een groot deel van het poolse volk nog altijd de hoop dat het mogelijk zal zijn om het kommunisme steeds verder bij te sturen in demokratische richting; waarbij men dan hoopt op meer vrijheid en tegelijk verwacht dat het voedselprobleem zal worden opgelost Maar hoewel wij het poolse volk een dergelijke verandering in de kommunistische wereld van harte zouden toejuichen, noopt de politieke realiteit van de 'situatie achter het „ijzeren gordijn" ons eerder tot vrees dan tot hoop!

Vooral na het vakbondskongres en de reakties daarop vanuit Moskou en de andere Oostbloklanden is de situatie weer erg dreigend geworden, Voorlopig zal het poolse volk en met hen de gespannen meekijkende „vrije wereld" nog wel moeten leven „tussen hoop en vrees”!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen