DE DOOD VERANDERT

„De dood verandert", is de titel van een boekje dat werd uitgegeven door het Humanistisch Verbond. De eerste zin uit het artikel „Ter inleiding" luidt: „Natuurlijk verandert de dood niet". Waarom dan toch deze titel?

De mens is de dood anders gaan zien. Hij is anders tegenover de dood komen te staan. De verwerking van de dood verandert. Dat hangt samen met de veranderingen die zich in onze cultuur voltrekken. Ik noem enkele ervaringen en overwegingen, die aan deze verandering meewerken.

Toename van medische macht

De medische kennis is geweldig toegenomen. Er wordt gesproken over medische macht in tegenstelling tot de onmacht der medici in vroeger jaren. Hst is bijvoorbeeld mogelijk om iemand die bij een ongeluk ernstig hersenletsel heeft' opgelopen jarenlang in het leven te houden zonder dat deze patiënt bij bewustzijn komt. Hij ligt aan de beademingsapparatuur. Hij wordt kunstmatig gevoed. Hart en longen functioneren. Contact is echter niet mogelijk. De kans op terugkeer van het bewustzijn en herstel van het contact schijnt uitgesloten.

Leeft deze mens nog? Of is hij levende dood? Moeten we naar de scherpe formulering van professor J. H. van den Berg zeggen: „Hij is allang overleden, maar nog niet begraven"? Moet er een commissie komen die de beslissing neemt, dat deze dode dei behandeling krijgt die men een dode doet? Deze commissie zou het recht daartoe moeten hebben zelfs tegen de wens van de familie in.

De toegenomen medische macht doet ons anders staan tegenover de dood. Er is een pleidooi gevoerd voor een geheel nieuwe medische ethiek. Deze zou aldus te omschrijven zijn: „Menselijk leven mag door de arts beëindigd worden. Op twee manieren. Door medisch handelen te staken en door een medische handeling te verrichten".

Groei van het aantal bejaarden

Een tweede factor die het denken over de dood doet veranderen is de ervaring van de omgang met demente bejaarden. Het aantal bejaarden in Nederland groeit snel. Zij maken een steeds groter percentage van de bevolking uit. De ouderdom komt met gebreken. Aan deze werkelijkheid heeft' men geen halt kunnen toeroepen, ondanks de goede zorgen die aan de gezondheid en het welzijn van bejaarden besteed worden. De levensduur wordt langer, maar de gebreken van de ouderdom niet omgekeerd evenredig mander. Integendeel. Er zijn onder de bejaarden mensen die hun geheugen verloren hebben. Er zijn er ook die hun verstand geheel zijn kwijt geraakt. Wat moet men van deze bejaarden zeggen? Ze leven geïsoleerd ten opzichte van de samenleving. Contact met hen is vaak in de meest geringe mate mogelijk. Er zijn er die helemaal niet meer van bed komen en als wezenloze schepselen hun dagen slijten. Men zegt van hen dat ze nog vegeteren, maar niet meer leven. Ze hebben ver-

zorging nodig, soms intensieve verzorging. Ze leggen beslag op mankracht en op vrouwkracht, die elders wellicht nuttiger besteed zou kunnen worden. Verbetering is er in hun situatie niet te verwachten.

Het is een aflopende zaak. Niemand weet hoelang het nog duurt. Moet men. deze mensen laten voortleven, dat is verder vegeteren, of mag men deze mensen hun plaats ontnemen en hen uit dit leven doen heengaan? Hetzij men hun niet meer geeft, wat men patiënten met een beter prognose wel geeft, bijvoorbeeld penicilline bij een longontsteking, hetzij men hun de dodende injectie geeft. Is dit nog zinvol leven dat de grote moeite van de verlenging waard is? Ik geef de vraag weer, zoals deze in onze tijd steeds luider klinkt. Het is een van de practische redenen waarom wij anders tegenover de dood komen te staan.

Visie van de moderne wijsbegeerte

Een andere factor is de visie van de moderne wijsbegeerte op de dood. Met name door het existentialisme van Heidegger is er een grote verandering gekomen in het denken over de dood. Plij ziet de dood als een voltooiing van het leven. De dood is niet de wrede spelbreker. Hij verstoort niet wat er aan de gang is. Plij hoort bij het leven. Menselijk leven voltrekt zich in een permanente gerichtheid op de: toekomst. De mens moet bereid zijn zichzelf in elke nieuwe daad achter zich te laten. Plij moet zichzelf opgeven om zichzelf te worden. In de dood doet de mens dat op een volstrekte wijze. De dood is nodig om de mens werkelijk mens te maken. De dood hoort bij het leven. Plij ontneemt aan het menselijk leven h.et karakter van vrijblijvendheid. Daarom moet de mens de moed hebben de dood te aanvaarden. Dan leeft hij pas echt. Met de dood komt de mens. voor zijn meest eigenlijke zijn te staan. Professor R. Bakker zegt: „De doodsfilosofie van Heidegger is als een spiegel waarin we onze zelfervaring scherp omlijnd herkennen. Zij is een appèl de dood heroïsch te aanvaarden en hierin zichzelf in het eigenlijke zijn te rechtvaardigen."

Visie van de moderne theologie

Er is ook een theologische factor te noemen, die bijdraagt aan een verandering: in visie op de dood. Professor Kuitert heeft gesproken over een herwaardering van de dood. Plij is va, n mening — en hij staat daarin zeker niet alleen — dat de oude visie in orthodoxe kringen niet langer gehandhaafd kan worden. Die oude visie was te omschrijven met de woorden van Paulus: de dood is het loon op de zonde. De gedachte hing direct samen met de overtuiging dat de dood er in het paradijs niet was. Eerst door de zonde zou de dood in de wereld gekomen zijn. Nu is het duidelijk geworden, zegt professor Kuitert, dat er geen leven is zonder sterven. De biologie leert ons dat de dood bij het leven behoort. Daaruit zal de theologie de konsekwenties moeten trekken. Men kan met deze duidelijke gegevens van de biologie voor ogen niet langer volhouden, dat de dood door de zonde in de wereld gekomen is.

Natuurlijk heeft het bijbelse spreken over de dood en de zonde wel betekenis. Paulus heeft willen aangeven, hoezeer de mens door de zonde in een impasse gekomen is. Paulus noemt het moeten sterven de dood om daarmee de impasse te 1 onthullen, waarin de mens ten gevolge van de zonde gekomen is.

Voor de mens van onze tijd moet er naar een andere werkelijkheid gezocht worden om die impasse te onthullen. Wij weten te goed dat sterven en leven bij elkaar behoren dan dat we door het woord dood. nog iets over de zonde zouden kunnen leren. Er zijn in onze tijd stellig andere mogelijkheden om de ernst van de: zonde en het' gericht van God over de .zonde uit te drukken. Natuurlijk speelt in deze overwegingen ook een rol het feit, dat de eerste hoofdstukken van de Bijbel anders gelezen worden. Van een paradijstoestand aan het begin is niet meer te spreken.

Nu komt de weg vrij voor een andere waardering van de dood. Kuitert denkt vooral aan de bereidheid, die de mens moet hebben om voor zijn naaste plaats te maken. Deze visie krijgt een verrassende actualiteit als ze gesteld wordt in het licht van de orgaantransplantatie. Wie zijn organen ter beschikking stelt van de medemens, toont

een duidelijke bereidheid om hen die na ons komen met zijn leven te dienen. Zo stellen we onze dood in dienst van de naaste en van de voortgang der mensheid. De dood verkrijgt een nieuwe zin.

Zowel rooms-katholieke als oosters-orthodoxe theologen zien de dood als een voltooiing van het mens-zijn, al of niet met de notie van het plaats maken voor anderen.

Waardering van leven en dood

Er is nog een laatste factor te noemen die anders tegenover de dood doet staan. We zijn ons de invloed van deze factor misschien niet bewust. Toch lijkt hij mij van grote betekenis.

Ik doel op het pleidooi dat gevoerd wordt voor de verruiming van de mogelijkheden tot abortus. Hoe men daarover ook denkt, men zal er niet aan kunnen ontkomen te zeggen, dat beginnend leven beëindigd wordt. Naarmate de vrijheid tot aborteren groter wordt en de beslissing daartoe meer in handen van één mens gelegd wordt, verzakelijkt de visie op het leven. Dat kan niet zonder gevolgen blijven voor de visie op de dood. Wie bijvoorbeeld het beginnende leven als een waardenvrij proces van celdeling meent te kunnen beëindigen, zal het' afgetakelde leven van een demente bejaarde gemakkelijker als waardeloos beëindigen. De waardering van het leven bepaalt mede die van de dood. Wie het leven verzakelijkt, zal dat ook de ; dood doen.

Tenslotte

Het leven is gave van God. We hebben er niet zelf over te beschikken. In de dood houdt God gericht over de zonde. Hij betaalt het loon uit. Verlossing van de dood is er door Jezus Christus' dood en opstanding. Hoe donker de Bijbel over dfedood spreekt' het eindigt met de triumf: De dood wordt overwonnen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen