REMBRANDT, de kunstenaar van het licht en de schaduw

Amsterdam was sterk in opkomst in de tijd dat Rembrandt Harmenszn, van Rijn zich in de machtigste stad van Holland vestigde. Amsterdam was met haar 115.000 inwoners het nieuwe, krachtig kloppende hart van Holland. In deze stad, met haar vele kooplieden van de Oost-Indische Compagnie, de magistraten, de regenten en geleerden, begint Rembrandt in 1631 met zijn werk. En Amsterdam gaf hem werk. Zijn roem steeg nadat hij in 1632 „De Anatomische les van Prof. Tulp" had geschilderd'. De ene opdracht na de andere stroomde binnen. Vooral veel portretten werden door hem vervaardigd.. Rembrandt werd zo de grootste schilder van Nederland. Hij werd dit reeds tijdens zijn leven en is dit heden ten dage nog. Zijn werken zijn vandaag nog te vinden in de belangrijkste musea.

In Nederland stond in de zeventiende eeuw de beeldende kunst sterk onder invloed van het calvinisme, dit. in tegenstelling tot de Barokvormen die in het buitenland de toon aangaven. De Barok, met zijn zwierige bewegingen en weelderige, uitbundige afbeeldingen, was de stijl die vooral in roomse landen geliefd was, (Denk aan Rubens).

In de Gouden Eeuw kreeg de kunst in Holland een eigen karakter en het was Rembrandt die op zijn gebied dit karakter bepaalde en een eigen vulling gaf. Zijn belangstelling en aandacht voor de gewone dingen, zoals dagelijkse taferelen en stillevens hebben Rembrandt geïnspireerd tot het beheersen van licht en schaduw, van het uitbundige en geschakeerde kleurgebruik tot het sobere tintengamma op latere leeftijd. Rembrandt was als 19jarige reeds zelfstandig schilder en heeft zich ontwikkeld tot een kunstenaar, die geen dag verzuimde om zijn door God geschonken gaven te ontplooien..

„Eer voor goet"

Waardoor werd Rembrandt beroemd? Alleen door de „Nachtwacht" in het Rijksmuseum? Het is beslist geen verloren middag die je daar doorbrengt om indrukken op te doen van al zijn werken die er zijn tentoongesteld,

Hoe hebben Rembrandts tijdgenoten zijn kunst gezien? Dat hij, in de jaren die aan de voltooiing van de „Nachtwacht" voorafgingen, de centrale figuur van de Hollandse kunst was, valt niet te ontkennen. Zijn invloed in Holland v/as buitengewoon groot, maar ook uit het buitenland kwamen bewonderaars van zijn kunst.

Of de mensen uit zijn tijd begrip hebben gehad voor de schoonheid van zijn laatste werken is niet bekend. Wel staat vast dat de legende, dat

hij een arm, vergeten kunstenaar zou zijn geworden, beslist onjuist is. Tot zijn dood heeft Rembrandt portretten geschilderd van mensen die zijn kunst waardeerden. Zelfs de groothertog Cosimo van Toscane bezocht de oude kunstenaar in 1667, op zoek naar een mooi bijbels tafereel

Hoewel hij door zijn huwelijk met de burgemeestersdochter Saskia van Uylenborgh opgenomen werd in de Amsterdamse „deftige kringen", gaf hij vooral op latere leeftijd niet veel meer om de groten der wereld of om rang. en stand. Als belangrijke buitenlandse gasten hem verwijten dat hij het gezelschap zocht van „niedrige Leute" in plaats van om te gaan met aanzienlijke burgers, schrijft hij in een dagboek:

„Een vroom gemoet Acht eer voor goet."

De kleurengloed van Rembrandts schilderijen en het subtiele van zijn etsen zijn bewaard gebleven, echter over het geestelijke leven van Rembrandt ligt een sluier. Na de dood van Saskia vallen er zware schaduwen over het leven van de schilder. Nadat hij een tijdlang met Geertje Dircks ongehuwd heeft samengeleefd, wordt haar plaats ingenomen door de jonge dienstbode Hendrikje Stoffels. Zij heeft met grote toewijding voor Rembrandt en zijn gezin gezorgd, al is ze nooit zijn wettige vrouw geworden. Rembrandt ging hier in een zondige weg, die hij niet meer heeft verlaten.

Bijbelvertolker

Zijn laatste voltooide werk heet „De terugkeer van de verloren zoon". Is die keuze — hij heeft, dit thema verschillende malen uitgebeeld — een persoonlijke belijdenis? Wij weten het niet, de schilder was geen schrijver, maar één ding is zeker: er is bij Rembrandts werk sprake van een sterke religieuze inslag. Zijn hele leven lang is hij sterk geboeid geweest door de Heilige Schrift. Van de 650 schilderijen die we kennen, hebben er 125 een bijbels onderwerp, alsook een groot aantal etsen en tekeningen. Rembrandt beeldde meestal niet een bijbels onderwerp zonder meer uit. Hij is er zelf intens bij betrokken. Er is een verstaan van binnen uit. Vaak beeldt hij zichzelf op deze schilderstukken uit.

Zo zien wij hem afgebeeld, getooid met baret, terwijl zijn handen het hout vasthouden, op het schilderstuk „De oprichting van het kruis".

Hierbij worden we sterk herinnerd aan het bekende gedicht van Revius: „'t En zijn de Joden niet, Heer' Jezu, die U kruisten ik ben 't, o Heer', ik ben 't die U dit heb gedaan".

Dit stuk is in opdracht van Stadhouder Fred. Hendrik door Rembrandt gemaakt en via de nalatenschap van Willem III in het bezit van de Keurvorst van de Pfalz terechtgekomen. Het hangt thans in de Peniakotheek in München. Rembrandt wist op een unieke wijze de lichtval in zijn schilderstukken vast te leggen.

Een mooi voorbeeld hiervan is „Simeon in de tempel". Hierbij schept het licht als het ware de ruimte en verrijkt de kleur. Een felle lichtbundel, die hij uit een hoog raam laat stralen, trekt meteen de aandacht naar de hoofdgroep. Achter de oprijzende figuur van de priester met zegenend gebaar (of zou hij Anna hebben voorgesteld.) knielt de oude Simeon met de Messias op zijn arm, en naast hen Maria en Jozef. De stijgende en zich welvende lijnen van zuilen en bogen, het donkere floers boven de tempeltrap en de twee grijsaards rechts vooraan begrenzen de wijde tempelruimte. Als je dit! stuk ziet, het hangt in het Mauritshuis in Den Haag, weet je niet waar je het eerst naar moest kijken: naar het mysterievolle hoogoprijzend tempelgebouw vol met bewegende mensen als omgeving van de hoofdgroep, of naar de figuren die het lichtend middelpunt vormen.

De Etser

Meer dan enig ander groot kunstenaar heeft Rembrandt de Bijbel tot onderwerp genomen voor zijn etsen en tekeningen. Het totale aantal gaat de duizend te boven!

De Rembrandtbijbel, met ruim 150 afbeeldingen van zijn werk, geeft dan ook zijn visie op bijna elke gebeurtenis. De Roomse tradities in de afbeeldingen zijn door hem losgelaten. Zijn kunst, zijn religieus werk kreeg een duidelijk „hervormde'" signatuur.

Rembrandt was dan ook een meester op het gebied van de. etskunst. Hij beheerste deze techniek volkomen en kon zo meer mensen met zijn werk bereiken dan door zijn schilderstukken.

Van zijn etsplaten maakte hij tientallen of honderden goede afdrukken. Een koperen plaat wordt voor dit doel met was bedekt. Door middel van een kaars vervolgens „beroet", zwartgeblakerd, waardoor het beeld beter zichtbaar werd dat de kunstenaar er met zijn etsnaald in tekende. De plaat ging vervolgens in het etsbad. (Met verdund salpeterzuur). Op die plaatsen waar de: waslaag door de etsnaald doorsneden en opengekrast is, bijt het zuur in de koperplaat Hierdoor ontstaat een verdiepte tekening in het koper. Na het verwijderen van de waslaag worden de lijntjes gevuld met drukinkt, die hierin achterblijft, zelfs nadat de plaat is schoongepoetst. Samen met een vel papier wordt de koperplaat onder spanning door een pers gedraaid en de inkt van de koperplaat wordt op het papier overgebracht. Een ets kun je dan ook altijd van andere drukmethoden onderscheiden door de zg. „blinde rand" die het drukbeeld omgeeft (kijk b.v. maar eens naar de illustraties in de Statenbijbel van Jacob en Pieter Keur).

Rembrandt liet echter niet éénmaal de tekening op de plaat egaal inbijten. Hij etste zes, zevenmaal achtereen, afdek-

kend met vernis wat hem sterk genoeg ingebeten scheen, doorgaande met dié partijen in het beeld waarvan hij vond dat de schaduw donkerder moest worden. Werd tussentijds een afdruk gemaakt om het resultaat te bekijken, dan noemen we die bijvoorbeeld een „druk van de vierde staat", dus na vier etsingen.

De geboorte van Jezus

Van zijn uitgebreide oeuvre zie je hier ook een paar etsen die betrekking hebben op de geboorte van d : e Heere Jezus. „De verkondiging aan de herders", uit 1634, is één van de belangrijkste werken uit de eerste Amsterdamse tijd (zieomslag).

Nachtdonker is het op aarde. Een zwart gebergte en een woud' van knoestige bomen met wijde takkenkruinen zijn door talloze lijntjes en arceringen tot een egaal-donkere achtergrond gevormd. De eveneens donkere hemelkoepel wordt plotseling gescheurd door een geweldig licht, dat mens en dier verschrikt doet vluchten. Enkele herders, hoewel ook zeer bevreesd, knielen bij dit licht! Uit het licht komen de vele engelen, als door God naar beneden gezonden en lager staat de engel, die met opgeheven hand de blijde mare brengt aan een inktzwarte wereld. Het zijn allemaal bekende beelden die we hier te zien krijgen en we kunnen opletten of alles er wel opstaat, maar dan mis je toch het wezenlijke, de indrukwekkende uitbeelding in één en al beweging van die ene grootse en heerlijke gedachte van de ontmoeting tussen hemel en aarde. Rembrandt heeft zijn compositie niet opgezet door een schikking van figuren of groepen figuren, maar hoofdzakelijk door een tegenstelling van licht en donker, die diagonaal over de plaat loopt.

De 28-jarige kunstenaar blijkt reeds een volleerd meester!

Een andere ets, bekend, als de „Aanbidding van de herders" maakt hij 20 jaar later. Een wel bijzonder geliefd onderwerp van Rembrandt, wat hij vele malen heeft uitgebeeld. Ook een ontwikkeling in zijn werk is merkbaar, hij tekent (etst) direkter, laat. details weg en bepaalt zich tot de hoofdzaak. Dit etsje lijkt licht uit te stralen. Het reflekterende licht laat hij prachtig over de aandachtig gebogen gezichten glijden, hun uitdrukking wordt duidelijk geaccentueerd, zonder dat een ogenblik het gevoel wijkt dat de gebeurtenis zich afspeelt in het donker van de stal. De eenvoud en de onbevangenheid van deze ets hebben dit kleine blad tot één van de meest brillante van zijn werk gemaakt.

„Al wat lof verdient"

De Heere heeft aan Rembrandt schone gaven geschonken. Deze gaven heeft hij gebruikt. Met name heeft hij geworsteld om de bijbelse geschiedenissen, niet in de zin van historieschildering, maar als gebeurtenissen waar wij vandaag nog alles mee te maken hebben, aktueel te maken. Als we letten op de hedendaagse kunst (vooral de beeldende), uitdrukking gevend van een volkomen ontkerstenende levensinstelling, kan gezegd worden dat Rembrandts kunst past in de duidelijke norm voor de kunst uit Philippenzen 4:8: Voorts broeders, al wat waar, al wat waardig, al wat rechtvaardig is, al wat rem, al wat beminnelijk, al wat welluidend is, al wat deugd heet of lof verdient, bedenkt dat".

Rembrandt heeft geleefd in de Gouden Eeuw. Hij groeide' op in een christelijk gezin. Dat heeft, een stempel op zijn leven gezet. Toen Rembrandts vader in 1600 zijn testament maakte, liet hij zijn vrouw, Rembrandts moeder dus, in alles de: vrije hand, mits ze „haar kinderen behoorlijk onderhoudt, zolang ze minderjarig zijn en ze in de' Vreze Gods opvoedt".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen