Dr. ALEXANDER GOMRIE

De reformatie van de kerk in de zestiende eeuw dringt in de Lage Landen spoedig door. Eerst vanuit Duitsland (Maarten Luther), waarbij we denken aan het Augustijner klooster te Antwerpen, Jan de Bakker en vele anderen meer. Later in veel sterker mate uit het zuiden (Johannes Calvijn). Noemen we de namen van Petrus Datheen, Guido de Brés, Marnix van St. Aldegonde, dan is wat we hier bedoelen wel duidelijk.

De invloed daarvan is zó groot, dat de kerk van Rome alle terrein verliest. Met name de Unie van Utrecht (1579), het ontstaan van de Zeven Provinciën, staat geheel in het teken van de Reformatie. Helaas is slechts een klein deel van het volk deze Reformatie van harte toegedaan. De leer van Socinus 1 ) vond immers veel meer ingang in de kerk dan de leer van Genève.

Dat wordt wel duidelijk in de dagen van het twaalfjarig bestand. Welk een zware strijd hebben onze gereformeerde vaderen dan te voeren. Arminius krijgt meer aanhang dan Gomarus.

Tot de Dordtse Synode wordt gehouden, die een grote overwinning voor de Gereformeerde leer betekent. Maar de strijd is niet voorbij. Het resultaat is praktisch zelfs miniem. De overheid is grotendeels sociniaans gezind. Weliswaar niet de stadhouder, maar juist de Staten. De belijdenis is vastgesteld, maar er moet meer gebeuren.

Van tijd tot tijd nemen we in „Danie” een bijlage op, waarin we op een bepaald onderwerp wat uitvoeriger ingaagn.

Deae bijlagen zijn in de eerste plaas bestemd voor onze verenigingen. Niettemin hopen we dat het beodene ook door de andere lezers van ons blad gewaardeerd zal worden. We hopen dat de waarde van de betekenis van schiedenis en de betekenis van Dr. A. Comrie van onze tijd hierdoor nog meer gezien mag worden.

Nadere Reformatie

Uitwendige verandering is niet genoeg. Vooral wanneer daarbij nog komt het doordringen van ketterse leringen. De sociniaan staat steeds weer gereed om toe te slaan. De kerk heeft een zware strijd gevoerd om het hart. Op de Dordtse Synode is duidelijk vastgesteld dat alleen God de Heilige Geest het hart van de mens vernieuwen kan. Toch is daarmee niet gezegd dat de kerk geen taak heeft. Onze vaderen hebben juist ook de middellijke weg duidelijk aangewezen (D.L. III en IV, par. 17). En we behoeven hier slechts de namen te noemen van Willem Teellinck, Gijsbertus Voetius, Jodocus van Lodensteijn, Jakobus Koelman, Franciscus Ridderus, om aan te tonen dat de gereformeerde kerk der Lage Landen de strijd om het hart van het volk onvermoeid heeft gestreden.

Die strijd is onder de zegen des Heeren niet zonder vrucht gebleven. Nimmer is Nederland een Gereformeerde natie geworden. Maar er kwam een bloeitijd voor de kerk. Tot vandaag de dag ervaren we daarvan de vruchten. Op vele plaatsen geeft de Heere in die dagen Zijn dienaren. Uit hun geschriften kunnen wij nog vernemen met welk licht zij bedeeld zijn geweest. Enkele bekende namen: Wilhelmus a Brakel, Abraham Hellenbroek, Bernardus Smijtegeld, Petrus Immens. En zij hebben niet voor stoelen en banken gepreekt. Er was een grote oogst. Nadere Reformatie!

Toch zat de vijand nimmer stil. Tegenover Voetius staat Coccejus. En Ds. Abraham van der Velden vertelt ons in zijn „Wonderen des Allerhoogsten" genoeg over wat tenslotte de coccejanen bedoelden. De soci-

niaan komt duidelijk om de hoek. En die zal het anders leren. Van ander licht spreken.

De tijd der Verlichting

Ja, onder de schone naam van „Verlichting" komt dezelfde tegenstander weer naar voren. We noemen René Descartes (1596-1656), wel de vader van het rationalisme genaamd. Deze schreef zijn verderfelijke ideeën, waarin de menselijke rede op de troon wordt geplaatst. Geheel in navolging van het sociniaanse drijven. We noemen ook de naam van Baruch Spinoza (1632-1677) die in het voetspoor van Descartes diens ideeën verder ontwikkelt. En dat blijf niet tot ons land beperkt. Een ware golf gaat over Europa. We kunnen het slechts aanstippen. Maar noemen we de naam van Voltaire (1694-1778), wiens wijsgerige ideeën grote ingang vinden. Hetgeen in Duitsland de bekroning vindt in Schiller (1759-1805) en Goethe (1749-1832).

Schiller prijst in één van zijn liederen vader Adam, die de mensheid uit de staat der onnozelheid verloste en hem vrij van God maakte!

De ideeën van Descartes vinden onder de naam van Cartesianisme ingang ook aan de Nederlandse hogescholen en „besmetten" vele studenten, die weldra op de kansels en in hun geschriften het vergif verder zullen uitdragen. Wel maakt deze „Verlichting" het donker in Neerlands kerk.

De natijd van de Nadere Reformatie

De achttiende eeuw, bijzonder de tweede helft ervan, kunnen wij deze naam geven. In de eerste helft is het nog anders. Doch dan zien wij velen heengaan, die als lichten aan de vaderlandse kerkhemel hebben geschenen. We hebben reeds enkele namen genoemd.

We voegen er nog bij: Justus Vermeer, Schortinghuis. Het valt op dat in deze tijd onder het volk grote behoefte bestaat aan praktikaal onderwijs. Geen wonder dat dan vele Engelse en Schotse werken in onze taal worden overgezet. Van Cartesiaanse smetten vrij! De Nederlandse hogescholen zijn tot ware broeinesten van sociniaanse leringen geworden. Daar vinden we de namen van Burman, Van den Honert, Van der Waayen, Vitringa, Schultens, om er niet meer te noemen. En nog ter toelichting. Op het einde van de zeventiende eeuw heeft Baltasar Bekker (1634-1698) met zijn geschriften niet slechts de tovenarij en het bijgeloof bestreden. Hij wist onder deze benaming meer samen te vatten. In zijn verklaring van het boek Daniël komen leerstellingen naar voren, de Gereformeerde belijdenis algeheel vreemd.

Op het einde van deze natijd heeft Dr. Alexander Comrie zijn strijd gestreden en op de bres gestaan voor de gereformeerde leer. Op een wijze dat de sociniaanse overheid, waartoe dan ook de stadhouder behoort, hem het zwijgen oplegt. Hij is de tijdgenoot van de bekende Theodorus van der Groe. Maar hij is anders. Dat zal nog wel duidelijk worden. Veel meer dan boeteprediker heeft hij door zijn geschriften de kerk een schat nagelaten, waaruit deze nog steeds kan putten.

Duisternis en licht

Als Comrie is heengegaan is na twintig jaren reeds de Bataafse Republiek gevestigd. De nieuwe psalmen zijn ingevoerd. Wat is het donker geworden in Neerlands kerk. We treden in geen bijzonderheden — daarvoor biedt dit artikel geen ruimte, maar wat werd er van de vaderlandse kerk na het optreden van de eerste Oranjevorst? We delen tot vandaag de dag in de bittere vruchten ervan. Toch, het licht van Comries werken is niet gedoofd. Zijn werken oefenen nog steeds sterke invloed uit. Nog herinner ik mij uit mijn jeugd dat wijlen Ds. G. H. Kersten uit de geschriften van Dr. Alexander Comrie op de kansel citeerde. Toen één van zijn idealen — een eigen drukkerij voor het gereformeerde volksdeel — in 1929 verwezenlijkt werd, was het eerste program: Een volledige uitgave van de werken van Comrie. In de moeilijke dertiger jaren is dit nimmer geheel verwezenlijkt kunnen worden, helaas!

1 ) Het socinianisme meet alles af naar de maatstaf van de gezonde rede. Wat daarmee strijdig is, wordt eenvoudig verworpen. Van een belijdenis van de Drieëenheid willen ze niets weten. De gerechtigheid van God wordt omschreven als een handelen naar de voorschriften van de rede en het betrachten van de billijkheid.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen