KERKBOUW IN ONZZE TIJD

Eindelijk was het dan zo ver. We zaten in de gezellig ingerichte huiskamer van de familie Kraayeveld. Ik voelde me daar airekt thuis.* Na een kort babbeltje bij een kopje koffie, begon ons vraaggesprek. Ook mevrouw Kraayeveld nam zo af en toe hieraan deel. Het is me duidelijk geworden dat de heer Kraayeveld een eigen mening over kerkbouw heeft.

Waarom legde u zich toe op kerkbouw?

Ik heb me speciaal verdiept in kerkbouw om me dienstbaar te kunnen maken. Het komt voort uit liefde tot Gods huis.

Ontwerpt u ook nog andere gebouwen?

Ja, dat wel, maar 'kerkbouw is voor mij het belangrijkste. Daarnaast doe ik aan scholenbouw en woningbouw o.a. villa's. Op het ogenblik ; ben ik ook bezig met een ijsfabriek.

Voor welke kerkgenootschappen hebt u gebouwd?

Gereformeerde Gemeente en Gereformeerde Gemeente in Nederland. Voor andere kerkgenootschappen is het tot nu toe niet mogelijk geweest. Ieder kerkgenootschap heeft hiervoor zijn eigen deskundigen.

Wat is de eerste kerk die u gebouwd hebt?

Dat was de kerk van Beekbergen. Er moest hier een nieuw 'kerkgebouw komen. In verband met de financiën moest het een eenvoudig gebouw worden. Het geheel is in 1960 klaargekomen voor een totaalbedrag van 116.000 gulden. In de muur van de achterhal is de tekst gegraveerd: „Hoe lief zijn Uw woningen, o Heere der heirscharen".

Kunt u iets vertellen u gebouwd hebt? over een kerk die

Laat ik dan de kerk nemen van Tricht-Geldermalsen. Er moest daar voor een vrij laag bedrag een kerkruimte gemaakt worden van 730 zitplaatsen'. De moeilijkheid was om daarvoor een aanvaardbare vorm te vinden, die toch het kerkkarakter zou vertolken. Ik ben daar wel in geslaagd. De financiële gebondenheid heeft mede geleid tot deze vormgeving.

Welke vorm, heeft deze kerk?

De kerkruimte zelf is vierkant. Boven de kerkruimte bevindt zich een pyra-

midevormig dak. Dat dak staat op 12 f stalen poten, los van het gebouw. Het? | omsluit het bankehblok met het liturgisch centrum. Daaromheen bevindt zich; een wandelgang. Deze wandelgang loopt ook door achter de kansel. Het tentvormig dak heeft zestien dakkapellen. Er is geen podium; wel loopt de vloer naar voren iets af. Links voorin is er plaats voor 'het orgel. Aan de andere kant staat het doopvont. Dit heeft een driehoekige vorm, die naar boven steeds groter wordt. Het doopbekken wordt gevormd, door een molensteen, waarin een kom gebeiteld is, belegd met bladgoud. Op de rand van de molensteen staat: „Hij gedenkt aan Zijn verbond tot in eeuwigheid". ,

Hoe ontstaat een bouwplan voor een kerk?

Een bouwkommissie stelt een programma van eisen op. Hierin komt voor: het aantal zitplaatsen, 'het aantal bij ruimten, de grootte hiervan, en het bedrag dat men kan besteden voor de bouw. Dan maakt de architekt een sehetsplan. Hij moet er rekening mee 'houden dat de vorm en de plattegrond van de kerk aangepast moeten zijn aan de plaatselijke situatie. Ook moet hij rekening houden met de omringende bebouwing. Het plan gaat naar de Stedebouwkundige Dienst en naar de Welstandskommissie. Hierna volgt - het maken van bestek en begroting. Dan komt de aanbesteding en de gunning.

Hebt u wel eens twee bijna dezelfde kerken gebouwd?

Ja, de kerken van Tridht-Geldermalsen, Opheusden en Hendrik Ido Ambacht lijken wat uiterlijk betreft veel op elkaar. We zien wel grote verschillen als we letten op de plattegrond. Het is natuurlijk ook wel logisch, dat je de gebouwen van een bepaalde ontwerper terug kent.

Aan welke eisen moet een kerk u voldoen? volgens

Een kerk moet goed bereikbaar zijn vanaf de openbare weg. Ze moet een goede akoestiek hebben en een eigen vormgeving ten opzichte van andere gebouwen. Er moeten dusdanige materialen gebruikt worden, dat het onderhoud niet te duur wordt. De zitplaatsen moeten alle zicht 'hebben op de kansel. Ook moet de bediening van de sakramenten gezien kunnen worden. Door de vorm jvan het gebouw, de keuze van materiaal en kleuren moet men trachten een bepaalde sfeer aan te brengen. De kerkruimte moet een bepaalde geslotenheid •hebben. Daarom komen er zo weinig mogelijk glaswanden aan de zijde van de openbare weg. Deze suggereren een relatie van de kerkganger met de buitenwereld. Dat is niet juist. We moeten •het kerkgebouw zien als een afgezonderde plaats, waar de gemeente samenkomt. We zien dit ook bij de tabernakel. Deze was afgesloten van de omgeving.

Ziet u de herik als een huis Gods of een huis der gemeente?

In de eerste plaats zie ik de kerk als Gods 'huis. De Bijbel zegt: „Mijn huis zal een huis des gebeds genaamd worden".! In de tweede plaats is de kerk ook de ruimte waar de gemeente samenkomt.

De tekst, die u noemde slaat op de tempel. Ziet u tempel-kerk in één lijn?

Dat is inderdaadv waar. Ik geloof echter, dat wij die tekst, ook mogen toepassen op de kerk.

Ziet U uw werk als architect als een dienstbaar zijn in Gods koninkrijk?

Volgens het huwelijksformulier as elk geoorloofd beroep een goddelijk beroep. Gods kinderen kunnen met hun dagelijkse arbeid bezig zijn tot Gods eer. Je behoeft geen architekt te zijn om dienstbaar te zijn in Gods koninkrijk. Zelf vind ik het een voorrecht dat : k mijn gaven op deze wijze mag gebruiken.

Hoe denkt u over de moderne bouwkunst?

We moeten de moderne bouwkunst zien in het licht van de tijd waarin we leven. Ze houdt direkt verband met maatschappelijke en sociale omstandigheden en met de ontwikkeling van de moderne techniek. Door de eerste wereldoorlog is er veel veranderd. Deze bracht o.a. een grote omkeer in de kunst. Men zag dat de traditie geen oorlog kon voorkomen. Daardoor-had men geen houvast meer aan bestaande normen: alle zekerheid viel weg. In de .bouwkunst komt dit openbaar door een geheel nieuwe vormgeving. Het is wel een voordeel van de moderne bouwkunst, dat bijna alle vormen mogelijk zijn. Ze is niet meer gebonden aan tradities. Soms echter zijn

de vormen wel wat gezocht, vooral bij de kerkbouw. Over kunst kunnen we alleen maar praten als het gaat om d.e bouw van kerken, raadhuizen, villa's en winkelcentra.

De woningbouw ontaardt in massabouw.. Hierbij komt de kunst nauwelijks meer tot uiting.

In hoeverre leidde het gebruik van andere materialen tot andere vormgeving?

Door toepassing van gelijmde houtkonstrukties, staal en beton, is het mogelijk veel grotere overspanningen te maken dan vroeger het geval was. Je kunt b.v. een enorm groot plat dak maken. Ook is het mogelijk om gebogen daken te maken. Een hol dak kan zelfs ook. Elke vorm is eigenlijk mogelijk geworden.

Nu zie je weinig pleisterwerk in een kerk. Hoe komt dat?

De theorie van de moderne bouwkunst eist dat je ook binnen moet gebruiken wat je buiten gebruikt. Bovendien is het praktisch, want schoon metselwerk heeft bijna geen onderhoud nodig.

Ziet u hier niet in dat de moderne mens eerlijker is?

Nee, - dat niet, maar men is wel eerlijker in de toepassing van de materialen. Persoonlijk heb ik wel bezwaar tegen schoon metselwerk als het gaat om de kanselwand. Ik voer die meestal uit in sierpleister. Dit geeft een rustig beeld en leidt de mensen niet af.

Bij de Gotische kerk zie je duidelijk een relatie tussen het middeleeuwse denken en de bouwkunst van die tijd. Welke relatie ziet u tussen het moderne denken en de moderne bouwkunst?

Deze relatie is er bij de Gotische kerk inderdaad. Het leven werd in die tijd geheel beheerst door 'het christendom. Dit symboliseerde de Gotische kerk. Alles wees omhoog, naar de hemel, naar God. Aan het eind van de middeleeuwen werkte de hele burgerij mee aan zo'n Gotische kerk. Nu denkt men veel meer horizontaal. De moderne mens is van mening, dat hij in zijn medemens God kan ontdekken.-Dit is van invloed op de moderne kerkbouw. Er is een streven om de kerk open naar de wereld te bouwen. Men denkt dat dit een voordeel zal leveren voor de onkerkelijke mens. Ik hen hier geen voorstander van.

Er worden tegenwoordig wel oude kerken afgebroken. Ik denk aan de Koninginnekerk. Hoe staat u hier tegenover?

Dat zo'n kerk afgebroken wordt, vind ik jammer. Het gebeurt wel eens, dat een kerk als showroom voor een meubelzaak of voor andere doeleinden wordt gebruikt. Dan kun je hem beter afbreken. Een kerk is daar immers niet voor gebouwd. Als de Koninginnekerk een museum was geworden, had ik dat zeer gesohikt gevonden.

Is dit afbreken van kerken een teken van secularisatie of spelen er nog andere oorzaken mee?

Ja, dit houdt zeker verhand met de toenemende onkerkelijkheid van de mens en het loslaten van Gods Woord. Vroeger was het een goede gewoonte om twee keer naar de kerk te gaan. Nu gaat men vaak maar één keer. Er zijn al kerkgenootschappen, die 's zondags geen kerk meer houden. Zij doen het dan op vrijdagavond. De ontvolking van de binnenstad speelt in Rotterdam natuurlijk ook een rol. Soms komt er voor een oude kerk een nieuwe in een buitenwijk. Dan is het feit dat men een kerk moet sluiten minder erg. Helaas zien we ook vaak, dat er geen andere kerk voor terug komt of dat men van twee kerken teruggaat naar één kerkgebouw. Dan is dat een teken aan de wand.

Vindt u het noodzakelijk dat je aan een gebouw kunt zien dat het een kerk is?

Ja, dat vind ik zonder meer noodzakelijk. Je kunt aan een schoolgebouw zien, dat het als school gebruikt wordt.! Een bioscoop kun je ook herkennen. Wanneer we een bedehuis bouwen dan moet dat te meer tot uiting komen, want een kerkgebouw vraagt om een eigen karakter, ook aan de buitenkant.

Toch kun je soms een gebouw niet als kerk herkennen.

Ja, dat komt voor. In grote steden zijn voorschriften soms zo strak omlijnd, dat het niet meer mogelijk is om een eigen karakter aan het gebouw te geven. Toch moet je, in zo ver het maar enigszins mogelijk is, in zo'n geval er naar streven om het karakter van een kerkgebouw te behouden.

Houdt u bij het bouwen van een kerk rekening met de inslag van het kerkvolk dat het gebouw zal bezoeken?

Ja, als het kan, doe ik het. In veel gevallen is het echter niet mogelijk.

Een heel modern 'kerkgebouw en een behoudende gemeente, passen die bij elkaar?

Je kunt op twee manieren behoudend zijn. Behoudend, als het gaat om de verkondiging van het Woord en behoudend als het gaat om uiterlijkheden. Als het de verkondiging van Gods Woord betreft, ben ik van mening, dat een 'behoudende gemeente een plaats kan vinden in een modern kerkgebouw. Er moet wel een bepaalde kerkelijke sfeer leven in dat gebouw. Het behoudend-zijn ais het gaat om uiterlijkheden, kan meer problemen leveren. Nu vind je dat meestal rrieer op een dorp dan in een stad. Op een dorp is de kerkbouw vaak wat eenvoudiger. Daar •heb je meer/ de mogelijkheid om de kerk aan te passen bij het dorpskarakter.

Hoe denkt u over een toren bij een kerk?

Ik vind een toren een waardevol element. Het kerkgebouw zelf moet echter de hoofdvorm geven.

Houdt u van een luidklok? .

Ja, een toren en een luidklok horen bij elkaar. In de praktijk is dat meestal niet uitvoerbaar. Het kost te veel geld.

Hebt u wel eens torens gebouwd?

Geen torens, maar wel eens een klokkestoel in Boskoop., Deze bestaat uit twee stalen kolommen, die een eigen fundament gekregen hebben. Daarin is een luidinstallatie aangebracht. Het geheel staat even los van de gevel.

Symboliseerde in de middeleeuwen de toren een heersen van de kerk over de wereld?

Ja, dat geloof ik wel. Ook is de toreneen herkenningspunt geweest voor de omgeving.

Ziet u nog verband tussen de luidklok bij een kerk en het op de ramshoorn •blazen in Israël?

Ja zeker, maar ook bij ons nam vroeger de luidklok een 'belangrijke plaats in. Ze riep de mensen op naar de kerk. Ze luidde als er brand was of als er iemand begraven werd. Ik heb zelfs gehoord, dat er iemand tot verandering is gekomen door het horen luiden van de doodsklok.

Hoe vindt u glas-in-lood ramen met een Bijbelse voorstelling?

Daar ben ik inderdaad wei een voorstander van. Wel moeten de ramen op de juiste plaats zijn aangebracht. Ze moeten zich niet te veel opdringen. We moeten voorzichtig zijn wat het kiezen van de Bijbelse taferelen 'betreft. We kunnen niet alles uitbeelden. De prediking van het Woord neemt de eerste plaats in; al het andere is daaraan ondergeschikt.

Soms zie je in kerken felgekleurde ramen die niets symboliseren. Wat zijn uw gedachten daarover?

Deze kunnen het heel goed doen in een kerk. Bovendien zijn ze goedkoper dan de door de glazenier gemaakte ramen. Als er sprake is van grote glaswanden, kun je op deze wijze wat levendigheid aanbrengen.

Hebt u zelf wel eens glas-in-lood ramen of andere versieringen toegepast?

De kerk in Veenendaal heeft glas-iniood ramen. Deze ramen zijn samengesteld uit vierkante stukjes gekleurd glas. Er staat geen voorstelling op.i Bij de hoofdingang zie je drie ruiten, die wel een symbolische voorstelling bevatten. Op de eerste staan vissen, op de middelste het alfa-en omegateken, op de derde ruit twee duiven. In de kerk in Tricht is een kandelaar met zeven armen verwerkt in de vloer van de hal. En — om niet meer te noemen — in Aagtekerke heeft de kansel de vorm van een geopende 'hand. De mens heeft een geopende hand nodig om Gods gave te ontvangen.

Probeert u de dienst aan God ook symbolisch tot uitdrukking te brengen door de vorm van het gebouw?

In Tricht-Geldermalsen heb 4k een tentvormig dak gebruikt. Het volk Israël woonde-in tenten tijdens de woestijnreis. Het was voor hen een tijdelijke verblijfplaats, omdat ze op weg waren naar het land Kanaan. Ik wi.i 'hiermee tot uitdrukking brengen, dat we 'hier geen blijvende stad hebben. Dit is ech-' ter niet altijd mogelijk.

Welke eisen stelt u aan het liturgisch centrum?

Er moet voldoende ruimte zijn voor de bediening der sakramenten en andere plechtigheden. Een podium vind ik niet noodzakelijk.

Welk bezwaar heeft u tegen een podium?

Ik vind het een bezwaar, dat bij een dcopdienst, avondmaal of huwelijk de mensen die er bij betrokken zijn zo hoog boven de gemeente zijn verheven. Het gaat in de eerste plaats om de handeling die daar verricht wordt. Deze handelingen worden staande verricht door de predikant, dus de gemeente kan dat wel zien. De mensen, die er aan deelnemen zijn niet zo belangrijk. Bovendien geeft een podium ruimteverlies. In een grote kerk echter is een podium onmisbaar.

In Tricht hebt u de kansel niet in het midden geplaatst. Is dat wei juist?

Dat is zo. Tóch staat hij wel centraal. Het liturgisch centrum beslaat tweederde van de kanselwand. De kansel is geplaatst - in het midden van . het liturgisch centrum.

In sommige kerken staat een vaste avondmaalstafel. Hoe denkt u hierover?

Ik ben hier geen voorstander van. Het gevaar dreigt dat de nadruk verlegd wordt van de verkondiging van het Woord naar de bediening van de sakramenten. De bediening van de sakramenten moet ondergeschikt blijven aan de verkondiging van het Woord. In onze gemeenten, waar het avondmaal maar enkele ker.en per jaar bediend wordt, is een vaste avondmaalstafel helemaal niet belangrijk.

Moet een kerk sober zijn of moeten we kosten noch moeite sparen voor een huis des Heeren?

We moeten soberheid betrachten. Een kerk bouwen is toch al erg duur. Het is daarom niet juist een kerk zo luxe mogelijk te maken. We moeten alles over hebben voor Gods Koninkrijk, Dat houdt behalve kerkbouw in: ook hulp bieden aan onze naaste, die in nood verkeert; offers brengen voor de zending; giften geven aan liefdadigheidsinstellingen.

Wilt u eventuele versieringen uit dit oogpunt achterwege! laten?

Nee, want een versiering kan soms heel eenvoudig worden aangebracht. Ver-

sieringen b.v. in baksteen of in een tegelvloer hoeven niet veel te kosten. Verder is van .belang dat een kerk doelmatig en degelijk gebouwd wordt, netgebouw moet toch wel enkele geslachten mee kunnen gaan.

Tegenwoordig gaan er stemmen op om een kerk te bouwen voor diverse kerkgenootschappen. Hoe staat u hier tegenover?

Er is op het gebied van kerkgaan en kerkhouden. veel veranderd. De kerkgang loopt terug. Hierdoor gaan ook de inkomsten achteruit. Het worai daarom noodzaak om met anderen samen te doen. De Oecumenische gedachte speelt bij dit probleem natuurlijk ook een vöi. Verder geloof ik dat men-de kerk te veel vergelijkt met een bedrijf dat ekonomisch moet kunnen draaien. Men vindt de kerkruimten veel te duur om alleen op zondag te gebruiken. Door samen te doen met anderen kan men de kerk intensiever gebruiken. Ik ben er n'iet voor. •

Welke opleiding adviseert u jonge mensen, die zich willen bekwamen in kerkbouw?

Allereerst een bouwkundige opleiding op H.T.S.-niveau. Daarna kun je dan naar de T.H. in Delft. Ook kun je een avondstudie volgen aan de akademie voor bouwkunst. Het verdient aanbeveling om daarna in dienst te gaan bij een architekt, die ervaring heeft op 'het gebied van kerkbouw.

We willen de heer Kraayeyeld danken voor zijn bereidwillige medewerking aan dit interview, alsmede zijn vrouw •voor de hartelijke ontvangst. We wensen beiden toe, dat ze levende stenen mogen zijn, van dat gebouw dat naar Gods bestek in eeuwigheid zal rijzen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen