Mukiek door de eeuwen heen

„Opdat het geheel een welluidende harmonie zal geven tot eer van God en geoorloofd vermaak van het gemoed, is ook het uiteindelijk doel van de generaal bas, zoals bij alle muziek, niet anders dan het zijn tot eer van God en recreatie van het gemoed. Waar hierop geen acht wordt geslagen, is er eigenlijk geen sprake van muziek, maar van een duivels gehuil en gedreun". J. S. Bach in een dictaat aan zijn leerlingen.

Hoofdmomenten zijn leven uit

Iedere muziekliefhebber is wel in 'net bezit van een of meer „Bach-platen". En dan behoeft men nog niet eens een voorkeur te hebben voor de klassieken, want tegenwoordig „lenen" veel zogenaamde popgroepen oude thema's bij voorkeur van Bach, die zij dan in een modern jasje steken, vaak nogal grof van snit. We zouden nu dus kunnen spreken van een Bachrenaissance, zij het van zeer twijfelachtige herkomst.

Jchann Sebastiaan Bach werd op cle 21-ste maart van het jaar 1685 geboren. Zijn vader was Jchann Ambrosius, stadsmusicus te Eisenach. Bach had het dus niet van een vreemde.

Reeds cp tienjarige leeftijd was hij wees. Hij komt clan in huis bij zijn oudste broer, die hem laat studeren. Na het eindexamen voor het gymnasium in 1703 krijgt hij een benoeming als violist in de muziekkapel van de hertog van Weimar. In 1704 wordt hij organist in Arnstadt. Tijdens deze periode blijkt het eigenzinnige karakter, waarmee Bach behept was. Van zijn kerkeraacl had hij een maand verlof gekregen cm in Lübeck te gaan luisteren naar het spel van de beroemde organist Buxtehude. Die ene maand werden er echter vijf! Toen hij na zijn terugkeer in Arnstadt ter verantwoording werd geroepen, weigerde hij zich te verontschuldigen, omdat cle plaats-

vervanger die hij aangesteld had zijn werk goed had verricht. In deze plaats krijgt Bach, van dezelfde kerkeraad, tevens te horen: „U begeleidt buitenissig!"

Na Arnstadt is hij neg organist geweest te Mülhausen en Weimar. Toen hij uit cle laatste plaats weg wilde, vroeg hij zo abrupt ontslag, dat men hem gewoon een maand gevangen zette.

In 1723 wordt hij benoemd tot cantor van de Thomasschool in Leipzig. In datzelfde jaar componeert hij ook het prachtige ., Jesu meine Freud.e". Misschien meer bekend in de Engelse bewerking: „Jesu, joy of man's clesiring."

In Leipzig heeft hij herhaaldelijk moeilijkheden met zijn werkgevers. Vanaf 1740 krijgt hij last van een ocgkwaal; hij heeft zich zelfs tweemaal aan zijn ogen laten opereren. Echter zonder resultaat. De laatste tijd van zijn leven werd het zo erg, dat hij in een donker vertrek meest verblijven. Getroffen cloor een beroerte, in 1750, dicteert hij nog „Wenn wir in höchsten Noten sind".

Enkele achtergronden

Het leed is Bach niet bespaard gebleven. Zijn eerste vrouw overleed reeds in 1720. Van de twaalf kinderen uit zijn tweede huwelijk stierven er tijdens zijn leven ze ven! Daarbij kwamen nog de vele botsingen met autoriteiten door zijn eigenzinnig karakter. In Bach's tijd werd van hem gezegd, dat je veel aan hem had als hij je tenminste „mocht". Als dat niet het geval was, kon hij ongenadig en zonder aanzien des persoons, toornen. Hij was onderhevig aan sterke karakterwisselingen; van uitermate driftig tot bezadigd-kalm; van stug en ondoorgrondelijk tot vriendelijk en open.

Er zijn uitingen van hem bekend, die er op wijzen dat hij een diepgelovig mens was. Zijn opvattingen waren streng orthodox-Luthers.

Wie over dit laatste aspect van Bach meer wil lezen, moet eens te pakken zien te krijgen het boek van I-I. Besch, getiteld: „J. S. Bach, Frömmigkeit und Glaube".

De tijd waarin Bach leefde was vanuit politiek oogpunt bezien, bepaald niet rustig. Ook hij heeft oorlogsgeweld meegemaakt, en geloofsvervolging gezien. Toen in 1745 Leipzig belegerd werd, floten de kogels ook over de Thomasschool. Inkwartiering van soldaten heeft hij ock gekend met alle angsten en zorgen voor zijn gezin die daar mee gepaard gingen. Uit die tijd dateert ook cle contra-reformatie van de rooms-katholieke kerk. Veel protestantse vluchtelingen uit Frankrijk zochten hun toevlucht in Duitsland, terwijl ook enkele Duitse staten de protestanten binnen hun grenzen niet meer duldden. Bij grote groepen trokken die mensen hongerig en arm door de Duitse staten. Toen Bach hen eens gadegeslagen had in Leipzig, componeerde hij voor de volgende zondag de cantate Brich clem I-Iungrigen dein Brot, breng cle honger'gen uw brood.

De Barok

De muzikale periode waarin Bach leefde, noemen we de Barok. Het kenmerkende element van deze stijl is het overdadig aanwezig zijn van muzikale versieringen. Vaak is beweerd, dat door middel van deze versieringen getracht is de snel-verklinkende toon van het Barok-instrurr ant bij uitstek, cle clavecimbel. langer te lc ten voortduren. Deze bewering is niet te handhaven, omdat in de eerste plaats de toon van de clavecimbel even lang doorklinkt als die van onze tegenwoordige vleugel; en in de tweede plaats, omdat voor het orgel deze versieringen eveneens werden ingevoegd. En als we spreken over de or-

geltoon kunnen we niet met begrippen aankomen als het al clan niet snel verklinken.

De Barok was als stijlperiode reeds vóór Bachs leven geconsolideerd. Tijdens zijn leven won de Romantische stijl langzaam terrein. Het rationalisme in de wetenschapsbeoefening, wat al lange tijd aanwezig was, fungeerde als onderstroom. Wellicht was het groeiend romantisch besef een tegenhanger hiervan.

Alle veranderingen op politiek, maatschappelijk en muzikaal terrein, die niet in direkt kontakt kwamen met Bach, gingen grotendeels aan hem voorbij. Voor de romantische stremingen stond Bach niet open: dit waren nieuwigheden, en Bach was streng geworteld in de traditie. Waarschijnlijk is dit laatste de verklaring voor het feit dat hij vergeten werd door de generaties die onmiddellijk na hem kwamen.

De musicus als ambachtsman

Bach was een groot kunstenaar.

Als wij dit zo stellen, moeten we eerst het woord „kunstenaar" de vulling geven die het in die tijd had. Men dacht toen namelijk anders over een kunstenaar dan nu algemeen gedaan wordt. Een kunstenaar was toen primair een handwerksman. Men eiste van hem deugdelijkheid en bruikbaarheid. Een meubelmaker meest een stoel maken die solide was en tevens het oog streelde. Kunst was dienstbaar aan het doel dat met het kunststuk beoogd werd. Oorspronkelijk-zijn werd niet verwacht.

Deze opvatting is wel in schrille tegenstelling met de huidige. Tegenwoordig is oorspronkelijkheid en genialiteit vereist. Het tot begrip gewerden „nieuwe wegen zoeken", ontstaat als verschijnsel in de vorige eeuw, wanneer de handwerksman het verlengstuk wordt van een machine. Daarom wordt vaak een kunstenaar als een zonderling beschouwd; hij staat dan ook in een volkomen geïsoleerde positie.

In de tijd van Bach was het ongehoord, dat een kunstenaar alleen voor zijn kunst leefde. In dit verband kunnen we denken aan Rembrandt, die geen opdrachten meer kreeg als hij die naar eigen goeddunken uitvoerde. Het componeren voor eigen plezier was er voor mus'ci niet bij. Bach heeft daar wel eens over geklaagd. Alle muziek die geschreven werd, was gericht op een doel. Die doelgerichtheid treffen we natuurlijk ook bij Bach aan.

Een pedagogisch doel had bijvoorbeeld zijn „Wchltemperiertes Klavier". Een praktisch doel het „Orgelbüchlein". Ten behoeve van een vorst werd bijvoorbeeld het „Musikalische Opfer" geschreven.

Bachs opdrachtgevers hadden maar één eis: zo goed mogelijk werk. De oorspronkelijkheid, die desondanks toch kenmerkend is voor al het werk van Bach, is te danken aan zijn karakter.

Het overnemen van thema's

Wellicht doet het ons vreemd aan, dat vele componisten, waaronder ook Bach, zoveel thema's van anderen overgenomen hebben en naar eigen goeddunken hebben bewerkt. We moeten daarbij echter niet uit het oog verliezen dat een thema destijds gemeengoed was. Niemand beschouwde overnemen' als diefstal. Tegenwoordig wordt dat wel zo gezien, nu elke kunstenaar gebukt gaat onder het juk van de originaliteit. Zo is het te verklaren, dat we bij Bach af en toe hetzelfde tegenkomen als bij Albinoni en Vivaldi.

Als wij het bovenstaande gelezen hebben, dringt zich meteen de vraag aan ons op, waarom de meeste Bach-aanhangers het van Ekseption niet „nemen" dat zij thema's overnemen en die in nieuwe verpakking op de markt brengen. Ter verdediging van de „historische" aanhangers van Bach, kan aangevoerd worden, dat Bach zijn muziek niet heeft geschreven voor elektronische orgels, basgultaristen en drummers, maar wel voor orgels, fluiten, clavecimbels, etc. Het is niet van belang hier tegenover te stellen, dat als

Bach over onze hedendaagse muziekinstrumenten had kunnen beschikken, hij die ook zeker gebruikt zou hebben. Daarnaast is een zekere piëteit tegenover Bach wel geboden. En om niet al te breedvoerig op deze kwestie in te gaan: Bach was een kind van zijn tijd. , , De élégance van zijn klank, de lenigheid van zijn veelvoudige declamatie, de spanning van zijn gedachtencombinaties worden verdrukt onder de decibellen van onze lawaai-eeuw". (Hans Brandts Buys).

Bach en zijn tijdgenoten

Als wij Bach gaan vergelijken met zijn tijdgenoten, dan valt ons ogenblikkelijk het meer ernstige karakter van zijn composities op. Händel bijvoorbeeld, is iets losser, haast feestelijker te noemen. Het verschil valt duidelijker op, als we geschreven partituren van Bach en enkele tijdgenoten naast elkaar leggen. Een door Bach geschreven partituur vertoont, plastisch gezegd, veel overeenkomst met een krentenbrood. Handel is zuiniger geweest met „krenten". Bac'n tekende zelfs de kleinste bijzonderheid op; elke triller staat aangegeven. Händel daarentegen liet in verband met muzikale versieringen meer aan de uitvoerenden over; hij gaf meer een globale lijn dan een geheel uitgewerkt muziekstuk.

Uit het bovenstaande blijkt ook het karakter van Bach. Het opleggen van zijn wil aan anderen c.q. uitvoerenden, spreekt zelfs uit zijn niets aan het toeval overlatende partituren.

Veel prachtige muziek heeft Bach ons nagelaten, maar misschien is wel evenveel verloren gegaan. Veel composities „voor de vuist weg" heeft hij nooit genoteerd. Van zijn grote oeuvre kunnen we maar iets aantippen. Het meest bekend is wel zijn wonderschone Passie-muziek. Reeds tijdens zijn leven heeft Bach deze werken vier keer ingrijpend veranderd. De passiemuziek is een der oudste vormen van liturgische muziek. Bach gebruikt het als omlijsting van de preek. Het eerste deel werd voor de preek uitgevoerd, het andere deel er na. In zijn Passies hield hij de Bijbeltekst streng intact. We kunnen stellen dat deze vorm van liturgische muziek haar hoogtepunt heeft gevonden bij Bach. Later is men van deze vorm afgeweken. Een bewijs dat men de stijlopvatting van Bach al spoedig ontwend was, vinden we in het begin van de vorige eeuw, als Scheibe een van de Passies van Bach uitvoert. Hij vervangt dan ten gerieve van het publiek de moe'lijke recitatieven cloor meer eenvoudige.

Van Bachs orkestwerken kunnen we de zogenaamde Brandenburgse concerten noemen. Zeer aanbevelingswaardig om eens rustig te beluisteren.

Van zijn orgelkoralen zijn er ongeveer honderd bewaard gebleven. Bach heeft alle vormen van koraalfantasie beoefend en is nadien tot een synthese gekomen.

Tenslotte zij opgemerkt, dat het ondoenlijk was in dit bestek alle zijden van deze kunstenaar, volgens de Zweedse aartsbisschop Söderblom de vijfde evangelist, te belichten. We hebben getracht Bach te zien tegen de achtergrond van de tijd waarin hij leefde. Enige bekendheid met deze figuur kan misschien dienstig zijn om kennis te nemen van zijn muziek. In dit verband willen' we op enkele langspeelplaten wijzen, die goed te beluisteren zijn, ook als de muziek van Bach nog niet geheel toegankelijk gewerden is.

1. Eer. opname van Marie Claire Alain. „Johann Sebastiaan Bach en Dietrich Buxtehude" Erato-378002. Van beide componisten worden orgelwerken uitgevoerd.

2. Een plaat, getiteld: „1685-1750. De wereld van Bach". Uitgevoerd zijn: a. Brandenburgs Concert No. 3. b. Air, uit Suite No. 3. c. Badinerie, uit Suite No. 2. d. Jesu, joy of man's desiring. e. Concert voor vier klavieren. f. Concert voor twee violen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen