Het voorspel van de 80-jarige oorlog

Onrust.

Aan de macht van de gehate kardinaal Granvelle was dus in 1564 een eind gekomen. De Raad van State ondervond echter spoedig, dat dit ontslag geen verandering van regeringsstelsel betekende. Het lot der Nederlanden werd, zoals in voorgaande jaren, beslist vanuit Madrid. Filips, zeer besluiteloos van aard, liet altijd maanden en maanden wachten op zijn beslissingen, die dan gewoonlijk achter de feiten aanliepen. Dat werd met de dag lastiger, omdat de onrust in de Nederlanden gaandeweg toenam door de sterke groei van het Calvinisme en het steeds groter wordende verzet tegen de bloedplakkaten. In Valenciennes b.v. belette een volksmenigte de beulen 2 predikers te verbranden. Nadat ze met veel moeite weer naar hun kerker waren teruggebracht, werden ze met geweld door de massa bevrijd. Elders werden kerken en kloosters geplunderd.

De Raad van State besloot nu Egmond, die als groot veldheer bij Filips in hoog aanzien stond, naar Spanje te zenden om de koning de toestand in de Nederlanden uiteen te zetten. Hij moest hem trachten te bewegen de regering geheel over te laten aan de landvoogdes met de Raad van State en de bloedplakkaten tegen de ketters te matigen.

Op de historische oudejaarsavond van het jaar 1564 is de Raad van State onder voorzitterschap van cle landvoogdes bijeen om de instructie te bespreken, volgens welke Egmond handelen moet. Deze instructie was door Viglius opgesteld, en deze voorzichtige staatsman had, gelijk te verwachten was, daarin alles vermeden wat de koning ergeren kon.

Rede van Oranje.

Als Viglius de instructie voorgelezen heeft en ze door al de aanwezigen onnadenkend wordt goedgekeurd, verrijst de prins van Oranje van zijn zetel en neemt het woord. Hij spreekt dan een gedenkwaardige rede uit die uren duurde, en d.ie op Viglius zo'n diepe indruk maakte dat hij de nacht slapeloos doorbracht en bij het opstaan door een beroerte getroffen werd. De prins vindt het ontwerp van de instructie veel te mat. Men moet de koning zonder omwegen duidelijk maken welk een onrust er bij de bevolking heerst en wat daar de oorzaken van zijn. De lange redevoering, waarvan helaas slechts een uittreksel bewaard is gebleven, culmineert in de beroemd geworden woorden: „De koning dwaalt als hij meent, dat Nederland, temidden van landen waar godsdienstvrijheid bestaat, voortdurend de bloedige plakkaten verdragen kan; evenals elders zal men ook hier oogluikend veel moeten. toelaten. En hoezeer ik aan het katholieke geloof gehecht ben, ik kan niet

goedkeuren, dat vorsten over het geweten hunner onderdanen willen heersen en hun de vrijheid van geloof en godsdienst ontnemen".

Zulke merkwaardige woorden waren nog nooit in de Raad van State gehoord. Zij openden een nieuw tijdvak in de geschiedenis van het voorspel tot de oorlog. Zou Filips misschien de wensen op staatkundig terrein nog inwilligen, de eis die men hem thans deed zou hij zich nooit laten afpersen. De woorden, door Oranje in deze gedenkwaardige vergadering gesproken, waren een oorlogsverklaring aan de kampioen der Contra-Reformatie. Willem van Oranje kwam hier principieel tegenover zijn vorst te staan.

Om de tuin geleid.

Toen Egmond naar Spanje vertrok, was de instructie in de geest van Oranje gewijzigd. Na drie maanden kwam d.e gelukkige gezant terug, uitgelaten van vreugde over de eer die hem bewezen en de geschenken waarmee hij overladen was. Toen men hem echter vroeg wat de koning nu precies beloofd had, kon hij niets positiefs zeggen: de koning zou er nader over schrijven. De waarheid was dat de ijdele Egmond zo geheel vervuld was geweest met de gedachte aan 's konings weldaden en eerbewijzen, dat hij nauwelijks aan het eigenlijke doel van zijn zending had kunnen denken. Hij had zich graag tevreden laten stellen met de algemene verzekeringen en de onbepaalde beloften die hem gedaan waren. Granvelle had zijn karakter juist doorgrond en de koning meermalen geraden die „vriend van rook" naar zijn hof te roepen, waar hij gemakkelijk te winnen en van zijn gevaarlijke vrienden af te trekken zou zijn. Maar... een man die zo gemakkelijk te winnen was, was ook weer licht te verliezen. Toen Egmond van Oranje de harde waarheid moest horen, dat hij de algemene belangen aan zijn persoonlijke had opgeofferd, kwam hij tot bezinning en inkeer.

Antwoord.

Een half jaar later kwam het antwoord van de koning: de brieven van Segovia, genoemd naar het buitenverblijf van de koning, waar ze geschreven waren. De regering moest op de oude voet worden voortgezet, de ketterij strenger worden onderdrukt, dus: onverbiddelijke handhaving van de plakkaten. De landvoogdes was over het straffe antwoord onthutst, de edelen achtten zich beledigd door het in de wind slaan van hun waarschuwingen. Bij Egmond was in enkele weken de goede indruk van 's konings gunstbewijzen volkomen uitgewist en heviger dan één der andere heren voer hij van nu af aan uit tegen het onverstand en de dubbelhartigheid van de Spaanse regering.

Viglius had nog de raad gegeven de beslissing van de koning niet bekend te maken. Maar de Raad van State dreef door dat dit wel gebeurde: het volk moest maar weten waar de verantwoordelijkheid lag. Van alle kanten werd de regering bestormd met protesten, zó sterk was de afkeer van inquisitie en plakkaten. Oranje, Egmond en Hoorne trokken zich opnieuw terug uit de Raad van State en vroegen van hun stadhouderschappen ontheven te worden. Zij wilden niet meewerken aan de uitvoering der besluiten en waarschuwden voor de gevolgen. Wanneer zou men, de gang van zaken moede, tot openlijk verzet komen?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen