Een werkstuk dat er wezen mag.

Daniël Gerdes, in 1698 te Bremen geboren, is predikant geweest in Wageningen, hoogleraar in Duisburg en jarenlang en met ere hoogleraar in de teologie en in de kerkgeschiedenis te Groningen. Hij stierf in 1765, midden in zijn werk. Daar Gerdes een man van grote gaven is geweest die bovendien nog met zijn krachten en zijn tijd gewoekerd heeft, is zijn gedachtenis nog niet vergaan. Bekend is wat hij deed als kerkhistoricus met voorliefde voor de Hervormingstijd, bekend zijn speurzin naar „onvindbare" geschriften — hij had een ontzagwekkende verzameling geschreven en gedrukte bronnen —, bekend zijn aandeel in de moeilijkheden rondom de verschijning van het meest bekende boek van Schortinghuis, et cetera.

Een samenvattend overzicht van Gerdes' leven en zijn werk was tot op heden een van de vele wensen op 't gebied der Nederlandse kerk-en wetenschapsgeschiedenis. Deze ene wens is nu vervuld, en wel op een gelukkige manier, door het verschijnen van het boek van Dr. Witteveen, een studie waarmee iedere beoefenaar der kerkgeschiedenis in Nederland biezonder ingenomen wezen moet. Witteveen heeft zich voor de gegevens van zijn proefschrift grondig in de bronnen ingewerkt, en bovendien ook kans gezien de uitgebreide stof heel overzichtelijk ter kennisneming aan te bieden. Een gelukwens is hier werkelijk wel op zijn plaats!

Het eerste hoofdstuk geeft een uit de bronnen opgebouwd en goed geschreven, gedetailleerd en toch zeer prettig lezend overzicht van Gerdes' leven: een zeer verantwoord beeld. In hoofdstuk twee worden de hoofdmomenten uit de teologische en kerkelijke strijd van Gerdes — ieder hoofdmoment in een afzonderlijke paragraaf — beschreven. Ook dit is een goed overzicht, waarvoor men nog te meer waardering hebben moet waar uit bewoordingen van schrijver blijkt dat hij bepaald geen man is van dezelfde opvattingen als zijn onderwerp: Gerdes' ijveren voor de rechtzinnigheid bewondert schrijver niet! Hoofdstuk drie behandelt Gerdes' prediking en exegese. Een niet eenvoudig onderwerp, maar Witteveen weet met beleid een aardig, vrij scherp beeld van Gerdes' werkzaamheden op het ene en het andere gebied te tekenen. Daarna komt de dogmatiek, in hoofdstuk vier. Gerdes schreef een veel gebruikt dogmatisch leerboek, dat als laatste van 't geijkte soort biezondere verdiensten heeft. Dit vierde hoofdstuk is een goed stuk werk, ondanks het feit dat Witteveen zich af en toe wat kriegel toont als de beslistheid waarmee Gerdes op het ortodoxe standpunt staat ter sprake komt. Hoofdstuk vijf, tenslotte, gaat uitvoerig in op de verdiensten van de Groninger hoogleraar voor de kerkgeschiedenis: een boeiend brok geschiedschrijving van de geschiedschrijving — alleen de paragraaf over de bronnen is een weinigje opsommerig — waarvan men dankbaar kennis neemt!

Valt er veel te loven, er moet toch ook iets worden aangemerkt. Witteveen begint terstond met Gerdes' leven. Een kleine inleiding was wellicht toch niet kwaad geweest. Maar een gebrek is het ontbreken hiervan niet. Wél een gebrek is het, dat er na hoofdstuk vijf niet een terugblik op 't geheel geslagen wordt. Een samenvatting van de resultaten van het onderzoek die meegedeeld zijn vanaf hoofdstuk een tot vijf zou beter hebben laten uitkomen hoe keurig deze studie afgerond is. Nu kijkt men aan het slot van hoofdstuk vijf verwonderd op: „O, komt er nu niets meer!" Een ook uiterlijke afronding zou het geheel van deze studie indrukwekkender hebben gemaakt. Intussen komt er na het vijfde hoofdstuk nog wel wat: een reeks van waardevolle bijlagen — van A tot F —, een goede samenvatting in het Duits, een lijst van bronnen en — gelukkig — een register. Alles dingen van belang!

Het boek is goed geschreven en gekorrigeerd. Er staat bijna geen drukfout in het hele werk, en op de stijl is ook maar weinig aan te merken. Een vlekje is bij voorbeeld de onmogelijke naamvalsvorm op bladzij 51 in noot 8, waar wordt gesproken van de „secretaris der senaat". Voorin is een portret van Gerdes opgenomen en tegenover bladzij 64 vindt men een stukje handschrift van hem afgebeeld.

Er zijn boeken waaraan men met veel genoegen denken blijft. Daarvan is dit er een; een zeer geslaagde proeve van een kerkhistorische monografie!

J. Kwekkeboom.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen