In ieder opzicht middelmatig.

Philippus van Limborch is zonder twijfel de meest invloedrijke teoloog van de tweede generatie der Remonstranten geweest. Als zodanig is hij dus een interessante verschijning in onze Nederlandse kerkgeschiedenis. Daarom was het alleszins verantwoord dat er aan hem nu — na meer dan honderd jaar — weer eens een meer uitvoerige monografie gewijd werd. En daarom is het ook zo jammer dat de nieuwe studie over hem maar matig kan bevredigen.

In dit proefschrift wordt een overzicht gegeven van Van Limborchs leven en zijn werk (in hoofdstuk I), van zijn bezigheden als historicus (in hoofdstuk II), van zijn belang als teoloog (in hoofdstuk III), van uitspraken van hem op het gebied der godsdienstwijsbegeerte (in hoofdstuk IV) en van de plaats die hij heeft ingenomen in zijn tijd (in hoofdstuk V). Een aantal bijlagen, een goede „Summary" en een register van personen volgen op de eigenlijke tekst.

Er is aan deze studie niet die zorg besteed die men eraan besteed had willen zien. De kompositie geeft al reden tot bedenkingen. Het staat biezonder lelijk dat er op het derde hoofdstuk, van een pagina of negentig, een hoofdstuk volgt van maar drie bladzijs. De oorzaak hiervan is dat er van de beschrevene als godsdienstfilozoof niets noemenswaardigs valt te zeggen. Maar daarom was het ook onjuist hieraan een hoofdstukje te willen wijden. Schrijver had het weinige dat hij hierover toch wel mee wou delen, elders moeten onderbrengen. Nu zal men dit vierde hoofdstuk öf wat zielig óf potsierlijk vinden. Dit had vermeden kunnen zijn!

Het eerste hoofdstuk is geen grondige biografie, die opgebouwd is met gegevens uit archieven en van elders, maar, helaas, een matig overzicht. Hiervan moet meer te maken zijn! Het tweede en het derde hoofdstuk geven eveneens een matig overzicht. Het beeld komt eigenlijk niet uit de verf. Door telkens weer Van Limborch in het kader van zijn tijd te plaatsen — de tijd als achtergrond, de tijdgenoten naast en achter hem — zou schrijver de gestalte van Van Limborch belangwekkender en zijn beschrijving als geheel veel boeiender gemaakt hebben. En ook het vijfde hoofdstuk brengt datgene waar men, lezende, op zit te wachten niet. Het geeft alleen maar enkele getuigenissen uit Van Limborchs eigen tijd.

Waarom gaf schrijver niet wat meer? Herhaaldelijk vraagt men zich af waarom hij niet op dit of dat gewezen heeft ter illustratie. Eén voorbeeld maar: op bladzij 39, in noot 2, vermeldt hij zonder meer dat Benthem aan Van Limborch vele vragen stelde over kerkelijke zaken in ons land. Waarom er hier niet bij gezegd dat Benthem deze vragen stelde omdat hij gegevens wilde hebben voor zijn altijd nog interessante „Hollandischer Kirch-und Schulenstaat", die kort daarop, in 1698, verscheen? Dergelijke dingen maken een beschrijving boeiend, geven aan het tema het reliëf. Ook als bron vermeldt de schrijver Benthem niet. Het nodige reliëf ontbreekt voortdurend in dit boek!

Bijlage F — een inhoudsoverzicht van brieven die Van Limborch uitgegeven heeft — beslaat niet minder dan tien bladzijs en had beter weggelaten kunnen zijn. De ruimte die daardoor beschikbaar zou gekomen zijn, had dan aan E ten goede kunnen komen, de bijlage over Van Limborchs boekerij. Wat heeft schrijver zich op deze plaats een kans laten ontgaan! De catalogus van alle boeken die Van Limborch had, is — zoals vele boekenlijsten uit die tijd — bewaard. Van Limborch had een boekerij van zeer bescheiden omvang, maar die uiteraard toch — zoals elke boekerij — ons veel over de eigenaar vertellen kan. Schrijver had zich echt de moeite moeten geven om Van Limborchs geestelijk portret hieruit te tekenen. Maar hij beperkte zich tot enkele niet erg belangrijke notities. Wat hem maar moeilijk te vergeven is!

Bijlage D betreft de „Adversaria". Waar die te vinden zijn, vermeldt de schrijver echter niet! Na F geeft hij als „Ikonografie" een overzicht van de portretten van Van Limborch. Waarom dit stukje niet als bijlage — dus G — gegeven werd, valt moeilijk in te zien. En om nóg even stil te staan bij die portretten: in dit boek werd een portret naar een gravure opgenomen (tegenover bladzij 9). Waarom niet liever een portret naar een der schilderijen die bewaard zijn en die praktisch niemand ooit te zien krijgt opgenomen? Tegenover bladzij 38 staat een goede afbeelding van 't handschrift van Van Limborch.

De korrektie moet biezonder slordig zijn geweest. Voortdurend komt men druk-en spellingfouten tegen — waaronder heel erg lelijke! — zowel in schrijvers eigen tekst als in de vele stukken in 't Latijn die uit Van Limborchs werken worden geciteerd. Daar het boek van dergelijke slordigheden wemelt, is het onbegonnen werk ze hier te noemen. De opgave der bladzijs van 't register van personen in de „Inhoud" is niet juist.

Samenvattend moet men zeggen: bij vrijwel ieder onderdeel had men wat meer gewenst. Er is niet van gemaakt wat ervan was te maken! Maar bij gebrek aan beter kan men schrijver dankbaar zijn voor wat hij geeft: een weliswaar vrij matig, maar toch bruikbaar overzicht, dat altijd nog de moeite van het lezen loont.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen