Begrijpen is niet automatisch billijken!

Met het bovenstaande boek — oorspronkelijk een dissertatie — is aan de niet te overziene reeks van publikaties over Desiderius Erasmus weer een nummer toegevoegd. En dit had ditmaal zin: Over het onderwerp dat hier wordt aangesneden was er nog maar steeds geen afgeronde studie (wél over onderdelen van dit onderwerp). Natuurlijk komt de zaak in iedere biografie van de bekende humanist ter sprake, maar.... er heerst geen eenstemmigheid in de beoordeling ervan. Dit laatste wettigde dit nader onderzoek.

Schrijver heeft een massa werk verzet. Met name de korrespondentie van Erasmus leverde hem veel materiaal. De resultaten heeft hij saamgevat in een uitstekend kronologisch overzicht. Hij plaatst zich daarbij op het standpunt dat men én Hervorming én Hervormers zoveel mogelijk bezien moet zoals ze zich aan Erasmus hebben voorgedaan, wil men tot een rechtvaardig oordeel komen. Ongetwijfeld zit hierin veel goeds, maar anderzijds leidt het ook tot betreurenswaardige beperkingen: Wat Erasmus niet gezien heeft, of wat hem niet belangwekkend leek, dat komt in deze studie minder tot zijn recht.

Een hoogtepunt in Luthers werk is onzes inziens „De servo arbitrio", het machtige geschrift dat Luther stelde tegenover de verhandeling over de vrije wil, waarin Erasmus hem bestreed. Augustijn gaat op de inhoud van het boek van Luther eigenlijk niet in, vertelt alleen maar dat het werk Erasmus zeer ontstichtte, en dat hij het noodgedwongen moest beantwoorden. Wie door persoonlijke lektuur zich niet een oordeel over het geschrift van Luther heeft gevormd, zal via Augustijn geen oog voer het belang van deze publikatie krijgen. En zo is het elders ook: Schrijver gaat niet diep op teologische verschillen in, maar geeft een kronologisch overzicht van de reakties van Erasmus in verband met de Hervorming. Natuurlijk is dat zijn goed recht. Als recensent is men intussen wel verplicht er op te wijzen dat men in dit boek niet meer moet zoeken dan de ondertitel aangeeft.

In zijn opzet om Erasmus' houding — die de eeuwen door zo heel verschillend is beoordeeld — duidelijk te maken, is de schrijver schitterend geslaagd. Nauwkeurig alles overwegend wat uit brieven en geschriften tot ons kwam, geeft hij een zeer scherp beeld van de hardnekkigheid waarmee Erasmus vasthield aan zijn eigen idealen, van zijn beoordeling van de Hervorming — waarin hij inderdaad zichzelf gelijk gebleven is — en van de plaats die hij heeft ingenomen in het geestesleven van zijn tijd. Konkluderend stelt hij vast dat men in hem geen „voorloper van de Hervorming" zien moet, daar men dan in zijn werk het eigene miskent. Erasmus heeft tenslotte zelf ook duidelijk gezien dat er een afgrond tussen hem en tussen de Reformatoren was. Ook wilde hij geen „derde kerk"; zijn ideaal was een herstelde, een verjongde kerk!

Voortdurend plaatst de schrijver zich dus op het standpunt van Erasmus. Een goede werkmetode, mits men achteraf wat men zo vond ook kritisch overweegt. Augustijn is wel opvallend karig met kritiek. Nu kan men zeggen: „Hij geeft toch de feiten? " Inderdaad, en dat is dé verdienste van dit boek: Een macht van feiten wordt hier op een overtuigende manier verwerkt tot een biezonder prettig lezend, inzichtgevend overzicht. Men ziet waarom Erasmus deed zoals hij deed. Maar was dat wat hij deed ook goed? Daarover hoort men schrijver vrijwel niet! Geschiedschrijving is allereerst het achterhalen van de feiten die te achterhalen zijn. Daarna ook het beoordelen ervan: kritiek. Dit laatste mist men hier bijkans geheel. Het enige wat over schrijvers lippen komt — en dan nog veel te weinig — is, dat in Erasmus' niet volledig eerlijk zijn of in zijn angstigheid iets zeer kleinmenselijks te konstateren valt. Wij hadden méér kritiek gewenst!

Herhaaldelijk verklaart de schrijver — en terecht — Erasmus' houding tegenover de Hervorming uit het feit dat hij zijn eigen zaak — die van de bonae litterae, de „goede letteren" — van meer belang vond dan de zaak der Reformatie. En schrijver spreekt hierover geen afkeurend oordeel uit! Erasmus heeft zichzelf voortdurend zeer beklaagd; hij speelde graag de grote martelaar, hoewel hij werkelijk geen aanleg had om martelaar te zijn. Ook hierop was kritiek niet ongepast geweest! Typerend voor het hele boek is wat gezegd wordt aan het eind van hoofdstuk dertien, waar het over 't levenseinde van Erasmus gaat. „Eindelijk", aldus de schrijver, „werd hij opgenomen in de ene, ongedeelde kerk". Hier dus wél een oordeel, en op welke grond? Schrijver vindt het blijkbaar helemaal niet nodig hiervoor gronden aan te geven. Spreekt wat hij daar zegt voor hem vanzelf? Ons past in dezen niet een oordeel. Maar onderschrijven doen wij schrijvers uitspraak — over iemand die toch van de Reformatie, waarmee hij onontkoombaar werd gekonfronteerd, ten diepste niets begreep, en over iemand die maar niet begrijpen kon dat er ook mensen waren die de waarheid boven alles stelden — niet!

Het boek bevat een inleiding en veertien hoofdstukken, gevolgd door een „Sommaire" — een samenvatting in het Frans — een lijst van bronnen en een lijst van afkortingen, en tenslotte het in dergelijke werken al te vaak ontbrekende register van personen. In de lijst van bronnen — en aan het begin van hoofdstuk vijf, waar de voornaamste werken over Adriaan VI opgegeven worden — misten wij het fraaie boek dat als gedenkboek en catalogus werd uitgegeven ter gelegenheid van de tentoonstelling te Utrecht en te Leuven, nu vier jaar geleden. Dit hoorde er toch echt wel bij.

We zeiden reeds dat deze studie prettig leest. De stijl waarin het boek geschreven werd is goed, maar toch niet onberispelijk. Bladzij 254, regel 4, bijvoorbeeld, hoort het woordje „hij" er niet te staan. De spelling is niet altijd zuiver, maar het aantal fouten in dit opzicht is toch vrij gering. Van de korrektie valt, voor een uitvoerig boek als dit, veel goeds te zeggen. „Ik" op blz. 18 r. 8 moet echter „in" zijn. „Laten", blz. 30 r. 18, staat in plaats van „later". Op blz. 82 en op blz. 86 spreekt de schrijver van Erasmus' „Paraphrase van het Evangelie naar Mathheüs", maar daar tussenin, op blz. 83, van zijn „Paraphrase op het Evangelie naar Mattheüs". Konsekwentie was hier op zijn plaats geweest! Op blz. 196 in r. 1 moet „de" de laatste maal in „der" veranderd worden, terwijl voor het „in toon houden" op blz. 218 r. 3 van onderen „in toom houden" te lezen is. Biezonder storend is dat regel 11 en 12 op bladzij 9 omgewisseld zijn!

Het boek is keurig uitgegeven, maar moest gebonden zijn. Voor de uitgave werd steun verkregen van de Nederlandse organisatie voor zuiver-wetenschappelijk onderzoek.

Tenslotte: dit is niet een werk alleen voor wetenschapsbeoefenaars. Ieder die belangstelling voor kerkgeschiedenis bezit, kan deze studie lezen. Erasmus wordt hierin — althans in zijn positie tegenover de Hervorming — ten voeten uit getoond. En waar de schrijver in gebreke bleef een kritisch oordeel uit te spreken, daar doe men dit zelf. Erasmus wordt door deze dissertatie werkelijk niet sympatieker. Begrijpen is niet automatisch billijken. Men leze echter deze fraaie studie zelf!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen