Gefaald

Over de nu al bejaarde dichter A. Roland Holst (geboren 1888) is in deze rubriek al meer dan eens geschreven, o.a. in de 13de jaargang van „Daniël". Op veel wat toen is gezegd behoeven we thans niet terug te komen. Ondanks dat zijn jaren klimmen, zorgt hij nog van tijd tot tijd voor een bundeltje poëzie, waaruit we kunnen horen, dat hier een man aan het woord is, die aan het eind van zijn leven is geraakt en die rondom zich vele dingen ziet, die hem terneer moeten drukken. Het laatste bundeltje „Onder koude luchten" drukt in de naam al uit, dat het voor hem wintertijd is geworden. Marsman (1899—1940) heeft eens voorspeld, dat het lied van Roland Holst zou verlopen in leegte en koude. Van die koude gewaagt de titel van zijn laatste werkje al.

Uit het bundeltje, dat maar weinig verzen bevat, nemen we nu het gedicht „Gefaald". Dit woord kan verschillende betekenissen hebben: tekort geschoten, vergist, niet geraakt. Uit het gedicht zullen we wel kunnen opmaken, wat voor betekenis er aan gegeven moet worden.

Het beste is maar om eerst het gedicht te citeren, want bij gedeelten is het lastig om de draad vast te houden. Hier is het dan:

Brand in de wolken — Schreeuw uit het azuur — Eerste geest, Leeuw — verscheurend en gevleugeld dier, zwevend aanwezig in het zenith; openbaar geen dan alleen, als bovenmenselijk gevaar, in zijn spelonk de blinde ziener. Dreigement boven tronen en tempels, nimmer afgewend door hoge of knielende bezweringen — zo ooit het uur uit het azuur slaat en dat naar zijn prooi neerstort, Iaat dan voorgoed leeg puin doodstil vertolken hoe dat de mens faalde in den geest, Leeuw in de wolken.

Als we dit gedicht oppervlakkig lezen, zullen we er niet veel van begrijpen; we moeten alles eerst wat ontleden en dan zullen we bemerken, dat de regels zwaar geladen zijn. De dichter zelf zou eigenlijk uitleg moeten geven en dan zou het nog kunnen gebeuren, dat een ander er nog meerdere dingen zou kunnen uithalen dan de schrijver zelf. Hoe dat komt? Omdat echte poëzie door de dingen heenstoot en we naar alle kanten wegen zien, die iets te zeggen hebben.

Het begint al geweldig; niet: Er is brand in de wolken, maar ineens met fors ritme: Brand in de wolken — Schrééuw uit het azuur —! Het komt ineens: de straaljagers zijn plotseling boven je; het is alsof de wolken branden van de uitlaatgassen en een schelle schreeuw klinkt door het hemelgewelf (azuur).

Een verscheurend en gevleugeld dier zweeft boven in de lucht als een Leeuw (met een hoofdletter), teken van kracht; koning der dieren] Dat dier wordt genoemd: eerste geest, dat wil zeggen: voornaamste geest; voornaamste voortbrengsel van deze tijd, van het kunnen en weten der mensen. Het is een bovenmenselijk gevaar, dat de blinde ziener in zijn spelonk alleen openbaar is. Een ziener is iemand, die de toekomst inziet. Hier is de ziener blind: hij doet niet meer mee aan de dagelijkse dingen; hij staat buiten de samenleving en ziet in zijn spelonk, ver weg van de mensen, die rijk zijn met cle hoge vlucht van de techniek, het grote gevaar voor de mensheid. Hier kunnen we ook aan toe voegen, dat de stillen in de lande (verborgen in de spelonken) cle hoge vlucht van de ontdekkingen niet meer bij kunnen houden; ze zijn er blind voor, maar toch zien ze de dreigementen.

Dat dreigement is boven tronen en tempels en nooit zal het kunnen afgewend worden door hoge of knielende bezweringen. Met de tronen worden de regeringen bedoeld, de vorsten en cle wereldgroten; met de tempels cle godsdienst. De vorsten, de regeringspersonen, kunnen hoge bezweringen maken; de kerken, cle godsdienst dus, kunnen knielende bezweringen doen, door het onheil af te bidden — niets zal evenwel baten: het dreigement zal nimmer afgewend zijn. Wanneer dat dreigement, dat al zo lang in de lucht hing, neer zal storten op een bepaald uur, het kritieke moment, het tijdstip waarop het monster het sein zal krijgen, dan zal er niets overblijven dan leeg puin. En dat puin is er dan voorgoed, zegt de dichter. Het zal dus niet meer worden opgeruimd, het zal er doodstil, roerloos blijven liggen. Toch zal dat puin iets doen: het zal vertolken, het zal dan zeggen, dat de mens mis is geweest om deze wereld zo te vernielen; cle mens heeft gefaald in de geest. De mens heeft wel hoog geroemd over zijn ontwikkeling, zijn wetenschap, zijn doorvorsen van cle natuur, zijn opklimmen tot cle planeten, maar is die mens ermee vooruitgegaan? Heeft al dat kunnen de mensheid meer levensgeluk gebracht? Hebben de mensen van de aarde, die zij ter woon hebben gekregen, een plaats gemaakt om in vrede met elkander te leven?

Niets van dit alles. Er is onrust en vertwijfeling gekomen, angst en verschrikking. De mens heeft gefaald. De Leeuw in de wolken heeft alles lamgelegd, en toch is die Leeuw een produkt van cle vorsende geest van de mens, die het in studie en uitvindingen zo ver gebracht schijnt te hebben. Als we nu het gedicht nog eens lezen, zullen we veel wat eerst duister was begrijpen. Roland Holst konstateert hier slechts wat er van het menselijk streven terecht zal komen, maar een uitweg wijst hij niet; ook zegt hij niet, dat het falen van cle mens komt door de zonde, die steeds God poogt weg te dringen van alle terreinen des levens.

Eigenlijk komt de voorzegging van Marsman dan wel uit: leegte en koude!

INDEX.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen