De Heidelbergse Catechismus

(19).

In de Paltzische kerkorde.

Talrijke lezers van deze artikelen zullen weten, dat de Nederlandse Liturgie, die men achterin ons psalmboekje vinden kan, het werk is van Petrus Dathenus, althans in zijn oorspronkelijke gedaante. Minder bekend is wellicht dat Datheen bij de vervaardiging daarvan gebruik heeft gemaakt van de Paltzische Kerkorde of Liturgie. Toch zal men niet licht beide Liturgieën met elkaar verwarren. Naast andere is dit wel het grote verschil, dat in de Paltzische Kerkorde van Frederik III de Heidelbergse Catechismus er een deel van de inhoud uitmaakt, terwijl de Nederlandse Liturgie van Datheen de Catechismus niet tot bestanddeel heeft.

De Paltzische Kerkorde nu is in zijn geheel in het Nederlands vertaald en dat heeft in ons land dus ook nog een Catechismusuitga ve opgeleverd. Dat is geweest in 1566. hetzelfde jaar dus, waarin Datheen zijn Catechismusvertaling uitgaf. Toch is de vertaalde Paltzische Catechismus spoedig op de achtergrond gedrongen en voor zover bekend, is die hier nooit in gebruik genomen. Waarschijnlijk zijn er dan ook maar weinig exemplaren van verspreid en zo raakte hij spoedig in vergetelheid. Hij moest het afleggen tegen de uitgave van de populaire Datheen.

MIen heeft dus wel getracht met de vertaling van de Paltzische Kerkorde met daarin dus de Heidelbergse Catechismus, de zaak der Hervorming in de Paltz zo veel mogelijk dienstbaar te maken aan cle Hervorming in ons land. In deze

kwestie is dat dus niet gelukt. Zoals gezegd ging Datheen zijn eigen gang.

Laten we echter eerst die Kerkorde eens wat nader bezien. De titel is, zoals van de meeste oude boeken, erg lang en luidt:

„Kerckenordeninge. Gelyck als die Leere, heylige Sacramenten, ende Ceremoniën, in des Doorluchtigsten, Hoochgebooren Vorst ende Heere, Heer Frederick Paltzgraue by den Rijn, des heyligen Roomschen Rycks, Eertzdrost ende Cuervorst, Hartoch in Beyeren etc. Chuervorstendoorns by den Rijn, gheholden wort.

Uit den Hoochduytschen nu nieuws in Nederduytsch neerstelick Ouerghesedt. Ghedruckt int Jaer onzes Heeren Jhesu Christ, 1566."

De naam van de drukker wordt dus niet genoemd, evenmin als de plaats, waar het boekje gedrukt is.

Het formaat is 12°. Het geheel bestaat uit 111 folia, genummerd met Romeinse cijfers, behalve de laatste pagina, die niet genummerd is. De voorrede, gedateerd 15 nov. 1563, is te vinden op folio 2 en 3, de Kerkorde zelf op folio 4—110. De Catechismus beslaat folio 16—47a. Op het laatste blad van het boekje vinden we het „Register van het ghene, dat in desen boecke begrepen is, geset op sijn Folia, om lichtelich te vvnden wat met J begert te lesen."

In deze uitgave van de Catechismus vinden wij aan de rand de zondagsafdelingen aangegeven. De vragen zijn echter niet genummerd. Van de bewijsplaatsen uit de Heilige Schrift worden alleen de hoofdstukken opgegeven, maar niet de verzen. Veel drukfouten komen er in voor, zodat cle korrektie wel zeer slordig geweest is, zo slordig zelfs, clat hier en daar woorden staan, clie de zin geheel verstoren. Het vennoeden ligt dan ook voor cle hand, dat deze overzetting niet in Nederland is gedrukt, of anders op een drukkerij, waar men de Nederlandse taal niet goed machtig was. Wel is deze vertaling getrouw, getrouwer dikwijls dan die van Datheen, die b.v. in het 19e antwoord vertaalt: „en ten laatste door zijnen eniggeboren Zoon vervuld." In de thans besproken uitgave staat: „door zijnen een geliefden Sone", wat beslist beter vertaald is.

Datheen vertaalt echter ook wel eens juister. In het 57e antwoord staat oorspronkelijk: „dem herrlichen leib Christi gleichförmig." Datheen vertaalt: „en aan het heerlijk lichaam van Christus gelijkvormig zal worden." In de uitgave, waar dit artikel over handelt, staat echter in het Hollands: „dat heylige lichaem Christi, " wat beslist fout is.

Op één plaats veroorlooft deze uitgave zich een vrijheid, waartoe niemand haar machtigen kan. Het zit weer in het beruchte 80e antwoord, waar hier staat: „Ende also is die Misse inden gront anders niet, dan een Afgodische verloecheninge cles eenigen Offers ende lydens Jhesu Christi, ende een vervloecte Afgoderie." Dat woord „Afgodische" komt in het Duits niet voor. Ook cle Datheense vertaling heeft het niet. Waarom heeft de „vertaler" dit er bijgevoegd? Nu is het opvallend, dat ditzelfde woord „Afgodische" ook voorkomt in de Emdener vertaling door Willem Gailliart in 1566, de vertaling, die in 1567 gedrukt werd door Simon Steenbergen te Deventer (zie artikel 18). zodat onwillekeurig de vraag rijst, of de tekst van Willem Gailliart niet een overdruk is van die in de „Kerckenordeninge"? Bij nauwkeurige vergelijking blijkt echter, clat het in ieder geval geen woordelijke overdruk is. We missen hier b.v. de zondagsafdelingen, de vragen zijn echter wel weer genummerd, wat in de Kerkenorde weer niet het geval is.

Samenvattend komen we dan tot volgende conclusies: de

1. De Nederlandse vertaling van de Paltzische kerkorde is niet het werk geweest van Petrus Datheen.

2. De Hollandse Catechismustekst der Paltzische kerkorde heeft een merkwaardige overeenkomst met de Emdense uitgave van Willem Gailliart, zo zelfs, dat een nauwe familiebetrekking moet aangenomen worden.

3. De Emdense uitgave is geen woordelijke overdruk van cle Catechismustekst, clie in de Hollandse vertaling van de kerkorde voorkomt.

4. Wij moeten in het midden laten:

a. of de redakteur van cle Catechismustekst in cle vertaling der kerkorde ook de Emdense uitgaaf van Willem O

Gailliart verzorgd heeft. b. indien dit niet het geval is, of hij de vertaling van de kerkorde clan gekend

heeft. c. wie de eigenlijke auteur is van het bijgevoegde „afgodische" in het 80e ant-

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen