De Heidelbergse Catechismus

(18).

Afzonderlijke Nederlandse uitgave.

Na de Duitse hebben we nu twee Nederlandse uitgaven van de Heidelbergse Catechismus besproken: De Emdener uit 1563 en cle Datheense uit 1566, die we heden ten dage nog gebruiken.

Er is in datzelfde jaar 1566 echter nog een derde geweest, één met een gemengde tekst, zoals we het zouden kunnen noemen. Het zal straks duidelijk worden, wat we daarmee bedoelen. Deze catechismus heeft tot titel:

„Catechismus ofte Onderwijsinghe in cle Christelicke Leere, gelyc die in Kercken ende Scholen der Cheurvorstelicken Paltz, ghedreven oft geleert wordt.

Uit de Hoochduytsche sprake, in Nederduytsch ghetrouwelick overgeset. Ghedruckt te Embden, bij Willem Gailliart, Anno 1566."

Het geheel bestaat uit 44 bladen, die behalve cle titel genummerd zijn. Op de titel staat boven de woorden „Ghedruckt" het vignet van de drukker. Op folio 2—4 vinden we de voorrede van de Keurvorst, op fol. 5—33 de Catechismus, op fol. 34—43a cle Huysghebeden voor de Christelicke Huvsvaders ende haer Huvsghesin, op bl. 43b en 44a Somma, ofte kort Begrijp der Heydelbergscher Cateehismi. De vragen zijn genummerd van 1—129; de verzen zijn bij de hoofdstukken uit cle Heilige Schrift opgegeven. Zondagsafdelingen zijn niet aangetekend.

De titel zegt iets, waartegen de waarheid opkomt, want cleze catechismus is nooit zo geleerd in de Paltz en evenmin getrouwelijk uit de Hoogduitse taal overgebracht, want legt men de reeds door ons besproken Emdener (1563) en cle Datheense (1566) vertalingen naast deze en vergelijkt men nauwkeurig, dan ziet men, dat deze uitgave nu eens aansluit bij de Emdener, dan weer bij cle Datheense, soms zijn eigen weg gaat en ook wel eens een vereniging van genoemde uitgaven nastreeft.

Dit laatste, de vereniging, is vooral opmerkelijk in het antwoord van vraag 80.

Juist hier komt het kenmerkende van deze cateehismusredaktie uit. Men zal zich herinneren, dat in de Emdener uitgave de mis genoemd werd: in de grond een afgodische verloochening des enigen offers en lijdens van Jezus Christus; meer niet. De Datheense heeft bijgevoegd: en eene vervloekte afgoderij, terwijl het woord „afgodische" werd weggelaten. Maar wat vinden we hier? „Ende also is de Misse in den grondt anders niet dan een afgodische verloocheninge des eenighen offers ende lijdens ]esu Christi, ende een vervloeckte afgoderij." Men ziet het: de samensteller heeft niets willen verloren laten gaan. Blijkbaar ging hij van de gedachte uit: hoe sterker, hoe beter. Maar zo krijgt men niet een vertaling, maar veeleer een Hollandse cateehismusredaktie. We komen tot deze konklusie:

1. Hij, die deze Hollandse Catechismus vervaardigde, nioet gekend en gebruikt hebben de Nederlandse vertaling, die te Emden in 1563 is uitgegeven.

2. Hij moet de vertaling van Datheen gekend hebben, die hij dikwijls volgt, als hij van de eerste overzetting afwijkt.

De naam van de vervaardiger van deze uitgave is, ondanks ijverige speurtochten van Catechismuskenners, niet bekend. We mogen aannemen, dat hij niet het oog heeft gehad op kerkelijk, maar op huiselijk gebruik. Hij heeft immers niet de „ceremoniën en gebeden" der Datheense vertaling, maar wel de „huisgebeden" van de Emdense uitgave achter de Catechismus geplaatst. Hij schijnt dus voornamelijk de stichting in de huiselijke kring bedoeld te hebben.

Deze Catechismus is, hoewel minder dan die van Datheen, ook vrij veel gebruikt, want een jaar later verscheen een nieuwe druk, hoewel bij een andere drukker, getuige de zeer uitgebreide titel: „Catechismus ofte Christelicke Onderwijsinghe der Heijlsamer Leere Godlickes Woordts, gelijk de in Kercken ende Scholen de Chuerforstlicken Paltz, ende oock nu ter tijt in veelen Christelicken Ghemeinten der Nederlanden, Aenghefanghen is, ghedreven ende gheleert wordt.

Uit hoochduijtsch, tot heyl ende profijt der selver Nederlandischer Ghemeente seer vlitichlick overgheset. Ghedrucket Anno MDLXVII."

Anno MDLXVII." Op de keerzijde van de titel begint de voorrede van de keurvorst, die op de vierde bladzijde eindigt. Deze bladzijden zijn niet genummerd. Op fol. 1—26 vinden wij de Catechismus, op fol. 27— 36 de Huys Ghebeden voor de Christelicke Huijsvaders ende haer Huijsghesin. Daarna op twee niet genummerde bladzijden: egiester offte een kort Begrijp des Heydelbergschen Catechismi. Op de laatste gedrukte bladz. staan de woorden uit Hand. 20 : 28: Zo hebt dan acht op uzelven en op de gehele kudde over welke u de Heilige Geest tot opzieners gesteld heeft om de Gemeente Gods te weiden, welke Hij verkregen heeft door Zijn eigen bloed." Daaronder staat een vignet met het randschrift: Noch Hoochte, noch Diepte, noch eenighe andere creature enz. Wat lager staan de woorden uit Hand. 26 : 17: Verlossende u van dit volk en van de Heidenen, tot welke Ik u nu zende."

Onderaan staat: Ghedrucket dorch Simon Steenbergen, Anno 1567.

De vragen zijn genummerd van 1 tot 129. De verzen zijn bij de hoofdstukken opgegeven, de Zondagsafdelingen zijn aangegeven.

De plaats, waar dit boekje gedrukt is, is niet aangegeven. Waar woonde Simon Steenbergen?

Er bestaat een oude catalogus, een lijst van „Drukkers en Boekverkopers, die sedert de Reformatie de Bijbel in hunne Borden hebben uitgehangen, naar de orde der jaren geschikt." Op deze lijst komt o.a. voor Symon Steinberghen te Deventer. Derhalve is deze Catechismus bij Simon Steenbergen te Deventer gedrukt. Uit deze vernieuwde druk blijkt dus, dat ook deze catechismusuitgave door het volk werd gebruikt. Er was vraag naar. Toch heeft Steenbergen niet eenvoudig een nadruk, niet een onveranderde tweede druk het licht doen zien. Dat blijkt reeds uit de volledig in dit artikel opgenomen titels van beide uitgaven.

Uit liet bestaan van deze twee verschillende drukken van de veranderde Heidelbergse Catechismus mogen wij opmaken, dat hij met enige graagte ontvangen en in niet weinige handen gekomen is. Vele Gereformeerden in Nederland hebben er zich van bediend en zo heeft de Heidelbergse Catechismus ook in deze vorm zich een weg tot menig huis weten te banen, en naar we stellig geloven, ook tot menig hart.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen