De Heidelbergse Catechismus (16)

De Heidelbergse Catechismus in Nederland! Zoals men de geschiedenis van Nederland niet goed kan beschrijven, indien men van de kerk zwijgt, zo kan men de geschiedenis van de vaderlandse kerk niet goed beschrijven, als men de Heidelbergse Catechismus stilzwijgend voorbijgaat. De plaats, die hij onder de Belijdenisschriften dezer kerk inneemt, de invloed die hij op de prediking van het Evangelie in Nederland heeft uitgeoefend, het aandeel dat hij heeft gehad in de godsdienstige opvoeding van het Nederlandse volk, in de lering en vertroosting van vele duizenden in Nederland, nu ongeveer vier eeuwen lang, doet hem een erezuil in ons midden verdienen.

Evenals een verdienstelijk mens kan ook een verdienstelijk boek op velerlei wijze geëerd worden, bijvoorbeeld door zijn geschiedenis nauwkeurig na te gaan. Dat men in ons land in dit opzicht dit ook gedaan heeft, kan niet gezegd worden. Boeken over deze stof zijn zeer schaars en praktisch niet in de handel. Laten wij nu eens nagaan, hoe het Heidelbergse leerboekje tot ons gekomen is, hoe het eigenlijk onder ons bekend geworden is.

Van de Heidelbergse Catechismus hebben we drie verschillende uitgaven te onderscheiden:

1. De vertaling van de tweede hoogduitse druk vervaardigd door een onbekende, uitgegeven in 1563, dus in hetzelfde jaar, waarin het boekje voor 't eerst in de Paltz verscheen, in Emden.

2. De vertaling van Petrus Datheen, uitgegeven in 1566.

3. Een enigszins vrije overbrenging van de Catechismus in 1566 gedrukt, die duidelijk van de Datheense vertaling verschilt.

Met de bespreking van deze 3 uitgaven willen we thans beginnen.

De Emdener vertaling.

In het jaar 1563, waarin zoals we gezien hebben, de Heidelbergse Catechismus in Duitsland verscheen in het hoogduits, in het latijn en in het saksisch, verschijnt hij ook in een nederlands gewaad. Het werd de vertaling van de tweede hoogduitse uitgave door een onbekend gebleven persoon. Vroeger heeft men vrij algemeen aan Petrus Datheen als de vertaler van deze Emdener overzetting gedacht. Latere onderzoekingen hebben aangetoond, dat hij het niet gedaan heeft. Dit valt dadelijk op, wanneer we deze en die van Datheen naast elkaar leggen en met elkaar vergelijken. Hier volgen enkele voorbeelden:

Emdener vertaling.
Vr. 19. Waer door weet gij dat?
Antw. in den beghinne.... daer na.... heylighe Eertzvaderen.... voorghebeeldet.... synen eengheliefden Sone....

Vertaling van Datheen.
Vr. 19 Waeruit weet ghy dat?
Antw. Eerstlick.... ende naemaels heuglighe Patriarchen.... laeten voorbeelden.... synen eengheborenen Sone.
Uit deze ene vraag en antwoord ziet men dadelijk het grote verschil. Nog een voorbeeld:

Emdener vertaling.
Vr. 23: Hoe luyden die selve?
Antw. God Vader....
....eengheboren Sone....
....Maria de Joncfrouwe....
....nedergedaelt....
....aen den derden dach....
....te richten....
....levendighen....
....eene heylighe....
....venijsenisse....
.... dat eenich leven....

Vertaling van Datheen.
Vr. 23: Hoe Iuyden die Artijckelen?

Antw.: Godt den Vader....
....eengheborenen Sone....
.... die Maeghet Maria....
....nederghevaeren....
.... ten derden daeghe....
.... te oordelen....
.... levende....
Ick gheloove een heylighe....
... .opstandinghe....
.... een eewich leven....

Waarschijnlijk is de Emdener vertaling van 1563 in het begin in ons land door velen gebruikt. Er was immers geen andere. Met zekerheid kunnen we daar echter niets van zeggen, omdat er voor zover wij hebben kunnen nagaan, nergens melding van wordt gemaakt. Zeker is echter, dat de Synode van Wezel in 1568 niet aan deze vertaling, maar aan die van Datheen heeft gedacht, toen zij bepaalde: „In de Nederlantsche Waalsche Kerken zal men volgen de Catechismus van Geneven, in de Duitsche kerken, de Heydelbergsche." Van die Synode was Dathenus voorzitter en zoals meestal, beslist niet zonder invloed. Enige artikelen eerder werd toch bepaald, „dat men in de kerkelijke gezangen in alle kerken van Nederland onderhouden zou de Psalmen, van Dathenus overgezet." Bij deze Psalmen nu had hij de Heidelbergse Catechismus naar zijn vertaling laten drukken, zodat men gevoegelijk kan aannemen, dat zijn Catechismusvertaling toen ook als de enig gangbare werd aangewezen, temeer daar Datheen zelf in de voorrede voor zijn Psalmberijming zegt: „Op dat oock de Christelicke leser een volkommen handtboecxken hebben mochte, hebbe ick den Christelicken Catechismum tot de Psalmen laeten drucken."

De Emdener vertaling, de eerste dus, die in ons land gebruikt werd, had tot titel: Catechismus, oft Christelicke Onderrichtinghe, gelijck die in Kercken ende Scholen der Cheur Vorstelicken Paltz, ghedreven oft gheleert wort.

Uit de Hoochduytsche sprake, in Nederduytsch getrouwelick overgeset.
Ghedruckt, Anno 1563.
Boven de laatste regel staat het vignet van de drukker, Gillis van der Erven, te Emden. Het formaat is klein 12°. Het boekje bestaat uit 47 bladzijden, die genummerd zijn, terwijl de titel meegerekend is. Bladz. 2—4 bevat de Voorrede, blz. 5—33 de Catechismus. Op blz. 33 begint de Aanteeckeninghe der voorneemsten Texten enz., die doorloopt tot bl. 37, waar te lezen staat: „Aan den Christelicken Leser. Wat in de eerste Druek was versien, als voornamelick folio 55, dat is nu uit bevel Chur Vorstlicker Genaden, hier bij ghedaen gheworden." Deze zin is woordelijk vertaald uit het hoogduits. Dat dit hier geen zin heeft, schijnt men niet opgemerkt te hebben, omdat bl. 55 hier toch niet bestaat. Het antwoord over de paapse mis staat hier op bl. 22.
Op bl. 38—47 vinden we de „Huysghebeden" met een afzonderlijke titel.
De vragen zijn niet genummerd, evenmin als de zondagsafdelingen. Het antwoord op de beruchte 80e vraag, dat men zich in het duits uit het vroeger meegedeelde herinneren zal, luidt hier aan het einde aldus: „Ende also is de Misse in de gront, een Afgodische verloocheninghe des eenighen Offers ende lydens Jesu Christi." Dit antwoord stelt overduidelijk vast, dat we hier te doen hebben met een vertaling van cle tweede hoogduitse druk.
Ter illustratie laten we hier één vraag (81) uit de Emdener vertaling volgen.
In het oorspronkelijke wordt uiteraard „oude druck" gebruikt.

Vraghe.
Welcke sullen tot der Tafelen des Heeren komen?

Antwoorde.
Die haerselven om haerder sonden wille mishaghen en nochtans betrouwen, dat deselve haer vergeven, en de overighe swakheyt met dat lijden en sterven Christi bedeckt zij: En begeeren ook al meer en meer haer gelove te stercken en haer leven te beteren. Maar de onboetveerdigen ende huychelaars eten en drinken henselven dat gerichte.

De volgende maal hopen we D.V. de Nederlandse vertaling van de Heidelbergse
Catechismus van Petrus Datheen nader te bezien, de vertaling, die wij nog heden ten dage gebruiken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen