ONZE MAATSTAF bij hef waarderen van 't verleden

(2).

Maar goed, we moesten, zeiden we, het doen der mensen, de geschiedenis, beoordelen. Maar hoe? Jazelfs: is dat wel mogelijk. Want sommigen beweren: 't Verleden ligt op grote afstand, en daarom kunnen wij er eigenlijk niet over spreken: Wij zijn er zelf niet bij geweest! Een nuchtere bewering, waarin iets waars te schuilen schijnt. En toch is het eenvoudig aan te tonen dat dit niet de waarheid wezen kan. Want het is onze plicht onszelf een beeld van de geschiedenis te vormen.

De Schrift spreekt immers telkens weer: Gedenkt! En hoe zal men gedenken zonder dat men zich iets voor kan stellen? vragen we. Het is ook trouwens heel goed mogelijk om het verleden dat men zelf niet heeft beleefd, te leren kennen: 't Verleden laat zijn sporen na. Er zijn geschriften van de schrijvers uit die tijd, er zijn een massa brieven over, soms treft men ook een dagboek aan en wat niet al? En hieruit kan men, zij het meer of minder scherp, 't verleden weer doen leven, zodat men er als 't ware toch weer bij geweest is. Om dit U duidelijk te maken, noem ik U een naam of wat. Het zijn de namen van personen die wij allen kennen, althans behoren te herken-

nen: Calvijn en Beza in de eeuw der Reformatie, een man als Owen of als Spener in de zeventiende eeuw, een Comrie en een Francke in de eeuw daarop, en gaat U zo maar door. Ik noem U ook niet enkel godgeleerden: neem Willem van Oranje er b.v. bij, of Cromwell in de eeuw die op de tijd van Willem van Oranje volgde, of welke staatsman, veldheer, kunstenaar of schrijver U maar wilt. Het zijn tenslotte alle — zonder méér — maar namen. Dit wordt echter anders als U zich in het verleden gaat verdiepen. U ziet hun werk, U leest hun dagboek of hun brieven, U hoort het oordeel van de tijdgenoten, kortom: U speurt naar alles wat die mens waarmee U zich nu bezighoudt, betreft. En U begint te vergelijken, U wikt en weegt, en na dit alles hebt U zeer beslist een beeld van hem en zijn omgeving, een oordeel over die persoon. Wat niet wil zeggen dat dit oordeel nu onfeilbaar is: Een nieuw gegeven kan het beeld weer wijzigen; de voorbeelden zijn legio.

Maar 't gaat er nu maar om: U hebt een beeld, een meer of minder vaststaand beeld, of: meer of minder scherp hebt U hetgeen verleden was, opnieuw gezien, opnieuw beleefd. Ja, inderdaad, beleefd: wanneer U zich met ernst in het verleden hebt verdiept, is dat een stuk geworden van uw leven, iets dat voor U persoonlijk van belang is. Ik kom daar op terug!

Het denkbeeld van 't verleden op een afstand, en dan een afstand die niet te overbruggen is, dat is toch eigenlijk een dwaasheid. We wisten: 't gedenken van 't verleden is ons opgelegd. En samen hebben we nu vastgesteld: 't verleden ligt niet op een onbereikbare afstand, maar het is benaderbaar. Wel blijft in sommige gevallen 't diepste van dat leven in 't verleden toch nog een geheim voor ons, maar is dat niet met alle leven zo, ook met het leven van de dag van nu?

't Verleden is benaderbaar. Dit stelt ons voor de vraag hoe wij het gaan benaderen.

Een onafzienbare schare schrijvers heeft gezegd: Belangeloos! Zij wilden objektief zijn, enkel maar 't verleden geven zoals het geweest was: nuchter, koud, de feiten noemen, de samenhangen laten zien. En velen meenden dat ze dit ook waarlijk deden. Maar telkens weer is er gebleken, dat dit een droombeeld was, een waan. U kunt dit ook gemakkelijk begrijpen. Wanneer ik mij met grote ernst verdiep in wat eens mensen deden, dan raak ik daar ook zelve bij betrokken. Hoe zal ik oordelen, hoe zal ik spreken over de geloofsgeschillen in de zeventiende eeuw? Belangeloos? Zoals een man die twee partijen strijden ziet, maar wie het onverschillig laat hoe deze worsteling tenslotte afloopt? Dit is alleen maar mogelijk voor hem die het geschil te onbelangrijk vindt om het zich in te denken. Maar heeft die er dan ook maar iets, ik zeg: maar iets ook van begrepen? Zodra men ziet dat het om vragen ging die 't wezenlijke, 't allerdiepste van ons leven raken, dan kan men niet meer onverschillig zijn. U mag wel van mij weten: Wat zijn techniek als kunstenaar betreft, moet ik een man als Vondel zeer bewonderen, maar 'k neem het hem zeer kwalijk, zeer persoonlijk kwalijk, dat hij de calvinisten op zo'n heel partijdige manier heeft voorgesteld, dat hij hen zo gebrandmerkt heeft. Hoe kan het anders? Objektief zijn in de geest van: geen partij gaan kiezen, dat is onmogelijk. Dat doen wij in het heden niet, dat doen wij ook in het verleden niet! 't Verleden bestuderen en daar koud bij blijven is iets onbestaanbaars. Wat niet wil zeggen dat men dan niet objektief kan zijn in de betekenis van: eerlijk. Natuurlijk, eerlijk moet men blijven, niet de feiten gaan verdraaien om zijn „eigen" mensen in een meer voordelig licht te zetten. Dat gaat niet aan! Maar God beware ons voor 't standpuntloos' geschiedenis beschrijven! En toch hoort men maar al te vaak: Die feiten liggen nu wel zo ver van ons af dat wij ons nu een rustig oordeel kunnen vormen, een oordeel dat alleen de feiten noemt, maar er geen waardeoordeel aan verbindt. Ik moet U daar met klem voor waarschuwen!

(Wordt vervolgd)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen