Vaderlandse Gescliiedenis

Reformatie en Contra-reformatie in de Nederlanden in de 16e eeuw.

Wij willen een korte samenvatting geven van het reeds dienaangaande behandelde (Zie 12e jaarg. de no's 6, 10, 12 en 17) en vervolgens verder gaan.

I. In deze landen ontstond niet direct een scherp omlijnde hervormingsbeweging als in Duitsland en in Zwitserland, Niet Luther, maar Zwingli en ook Erasmus (bijbels Humanisme) oefenden hier aanvankelijk invloed. Zij draagt in de le helft dezer eeuw een eigen karakter. Men noemt ze wel eens nationaal gereformeerd; waarbij men het woord gereformeerd dus niet in onze zin moest nemen.

Wij herinneren aan de Veluwse pastor van Garderen Anaspasius Veluanus, schrijver van „Der Leken Wechwyser", een soort dogmatiek; in de avondmaalsleer zwingliaans.

In dit kader passen ook de nederl. bijbelvertaling van Jacob van Liesvelt, nederl. psalmberijmingen (Zie art. in 12e jaarg. no. 10)

Ook in deze landen heeft men de strijd tegen de Dopersen moeten voeren (n.1. tegen de Melchiorieten).

II. De gebeurtenissen in de helft dezer eeuw zijn voor de nederl. gereformeerde kerk en de nederlande vrijheid, gewetens en politieke vrijheid van het grootste belang geweest.

Het Calvinisme kwam opzetten met kracht.

Onderscheiden calvinistische leraren predikten hier. Zij brachten niet alleen Calvijns leer, maar waren ook goede organisatoren van de door hen gestichte gemeenten onder 't kruis, die door de nood der tijden in 't geheim moesten vergaderen.

In deze tijd ontstonden de Ned. Gel. en de Heid. Cat. en kwam de psalmberijming van Datheen naar deze landen. Hij bewerkte ook diverse liturgische formulieren.

Synoden werden gehouden in 't geheim. Dit alles gaf samenbinding en organisatie.

III. Nog tijdens cle regering van Karei V was cle vervolging in de Nederlanden in volle gang. Vooral na 1540 toen cle inquisitie haar intrede in deze landen deed, kwam er aan het martelen en moorden geen eind. Karei V draagt de twijfelachtige eer, dat tijdens zijn regiment hier 10.000 ketters zijn ter dood gebracht.

Toen nu na 1550 het Calvinisme onweerstaanbaar krachtig opdrong, moest dat tot nieuwe botsingen leiden, maar ook tot grote teleurstelling voor Karei, die zijn leven ten slotte eindigde in een klooster.

Zijn zoon en opvolger Philips II stonden wel dezelfde doelstellingen voor ogen, maar hij miste cle bekwaamheid van zijn vader en kreeg op de koop cle grote tegenstander het Calvinisme tegen-O O O over zich. Dit Calvinisme weerstond hem in zijn roomse en absolute beginselen, kerkelijk en politiek. En niet maar slapjes, maar met taaie kracht. Wij hebben gezien (zie 12e jaarg) no. 12), hoe hij met zijn bisschoppelijke regeling niet alleen beter de ketterij wilde bestrijden, maar ook cle tucht in zijn kerk herstellen. Hoe hij over deze landen dacht is bekend: hij beschouwde ze als wingewesten, als een onderdeel van het spaanse rijk!

Dat moest op een fikse botsing uitlopen met het ganse nederlandse volk, met

rooms en onrooms. Het gaat hier om de vrijheid! Niet louter om cle politieke vrijheid, maar bovenal om cle vrijheid van geweten.

Tot zover waren cle zaken behandeld.

IV. In 1559 vertrok Philips, blij te moe, naar zijn zonnig Spanje. De zaken waren geregeld en zijn zuster, landvoogdes Margaretha, was zijn plaatsvervangster. De man, die hier echter cle touwtjes in handen had, was de welbekende kardinaal Granvelle. Alhoewel Groen van hem meldt, „dat hij het vertrek der spaanse troepen had begeerd, de vermeerdering der bisdommen had afgekeurd geen vijand van onze priviligiën was en ook niet spaansgezind, " mag men veilig aannemen, dat liij de grote propagandist van het regeersysteem van Philips was.

Tegen hem ging de oppositie van de hoge adel (Oranje, Egmond en Hoorne weigerden langer zitting te nemen in de Raad van State). Zelfs cle landvoogdes wilde zijn verwijdering. Hij is teruggeroepen (1564) maar nog gevaarlijker geworden: hij werd ten slotte lid van 's Konings Raad!!

Maar alles bleef bij 't oude. De geloofsvervolgingen gingen door, het regeersysteem bleef onveranderd. De stadhouders weigerden echter pertinent bij 't vervolgen cle behulpzame hand te bieden. Zelfs heeft cle landvoogdes bij haar broer aangedrongen zelf over te komen en cle Alg. Staten samen te roepen. Niets hielp. Philips bleef hardnekkig. Gevolg was, dat de lagere adel ook aan de oppositie ging deelnemen in het veelbewogen en het betekenisvolle jaar 1566.

Het jaar 1566.

Deze lagere adel sloot een Verbond, een compromis op initiatief van Calvinisten en bood op 5 april van dit jaar een smeekschrift aan.

Let wel: cle hogere adel was er niet bij tegenwoordig. Maar Oranje heeft er van geweten en moet enkele veranderingen in het smeekschrift aangebracht hebben, opdat cle heren niet van majesteitschennis konden beschuldigd worden.

Hoofdzaak was: cle aanvrage om ver-

zachting der plakkaten afschaffing). (dus niet om

Ter zelfdertijd werd „het verbond der kooplieden" gesloten, bedoelende handhaving der rechten en vrijheden.

En ten derde kwam er nog een verbond n.l. „het verbond der consistoriën, " gesloten te Antwerpen. Wij weten, dat de naam Geuzen in deze tijd is ontstaan; door Barlaymont bedoeld als scheldnaam aan 't adres van de lagere adel en als geruststellend woord voor de danig geschrokken landvoogdes; maar geworden tot een erenaam.

Het is zeer goed te begrijpen, dat de moed bij het arme, geplaagde, gedrukte volk herleefde en men snakte naar het houden van openbare predikatiën. Kerkgebouwen had men echter niet; maar naar het open veld. dan

Immers de landvoogdes had enige moderatie (= matiging) toegezegd en de mensen meenden, dat de openbare preken nu wel toelaatbaar waren. Maar zo had Margaretha het niet bedoeld!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen