Vaderlandse Geschiedenis

In ons vorig artikel wezen wij er op, dat ter Statenvergadering van Dordrecht in 1572 was besloten tot het houden van vrijheid van religie.

Maar deze toestand duurde niet lang. Reeds een jaar daarna werd de roomse godsdienst verboden en in 1575 moesten de stadhouders en de staten bij ede beloven, dat zij de gereformeerde religie zouden handhaven.

Dat hield in: alleen de Gereformeerden mochten openbare godsdienstoefeningen houden.

En de andere gezindten? Deze mochten niet vervolgd worden: zij hadden gewetensvrijheid. Het werd toegelaten, dat zij samenkwamen in zgn. schuilkerken, gewone huizen.

Zo ontstond de Geref. Staatskerk; een zeer gevaarlijk ding, even goed als een roomse Staatskerk. Het zou spoedig blijken.

Prins Willem heeft getracht dit instituut op te ruimen; het is hem echter niet gelukt.

Hij wilde een „Godsdienstvrede." Wij weten, dat Dathenus daar zeer tegen was en de Prins beschuldigde van begunstiging der Roomsen. Wij moeten hier echter de moeilijke situatie toentertijd goed in 't oog vatten. In Holland, Zeeland en Gent wilde men niets van de mis weten.

Maar in de gewesten, waar nog veel Roomsen zaten; moest men niets van de ketterij hebben. De Prins zag versplintering en volkseenheid was z.i. nodig in de strijd tegen de algemene vijand van onze volksvrijheden.

Het werd met die Geref. Staatskerk een ongelukkige zaak, toen velen zich bij die kerk gingen voegen, die er absoluut niet in thuis behoorden; staatsambtenaren moesten lid der kerk zijn, om hun ambt tc kunnen bekleden, al waren zij ook de grootste vijanden van de belijdenis dier kerk.

Dat moest — liet kon niet uitblijven — uitlopen op strijd tussen Staat en Kerk. De Staat met zijn ambtenaren zou trachten o}") allerlei wijze haar macht te doen gelden door anti-confessionele handelingen en de kerk mocht krachtens haar principe nooit deze inmenging dulden. De hele strijd gaat in feite om de belijdenis der kerk. Vandaar al aanstonds de harde pogingen van de tegenstanders tot herziening van Confessie en Heidelberger met geen ander doel dan om de Staatsmacht in de kerk te doen zegevieren, wat natuurlijk is: een aantasting van het Koningschap van Christus.

En toen nu de Arminianen kwamen opzetten en niet alleen de leer verknoeiden, maar ook aan de Staat het hoogste zeggenschap in de kerk toekenden, laadde de strijd hevig op.

Het begon in Holland onder aanvoering van Oldenbarnevelt, Utrecht volgde en ook de regenten van de overige gewesten wilden niet gaarne achterblijven.

Zij zouden die zaak wel regelen; het zgn. mindere volk kwam niet in aanmerking. Het ging nu regelrecht aan, gelijk zeker schrijver zegt: op een „Rernonstr. Staatskerk." De Staat in dienst van, of liever met behulp van de leugenleer, z.n. met militaire dwang.

Maar het is misgelopen. De gereformeerde waarheid heeft gezegevierd.

Het begon in 1606, dus drie jaren voor het Bestand. Het uitgestrooide remonstrantse zaad had wortel geschoten en men kon dus beginnen.

Arminius en zijn aanhangers vragen aan de Staten-Generaal om een Nationale Synode. De Generaliteit staat dit toe. Maar: er is een voorwaarde bij, nl. dat de Belijdenis en de Heidelberger moeten herzien worden! Hadden de Gereformeerden hierin toegestemd, dan hadden zij daarmee erkend, dat dit zeer nodig was en waren aan de kant van hun tegenstanders gaan staan.

Neen, zeggen de Gereformeerden, dat is fout. Men moet niet beginnen met de belijdenis op zij te zetten, of in twijfel te trekken; „evenmin als een rechter een eerlijk man, enkel omdat hij zondigen kan, tot onderzoek roept." (bij Groen). Het jaar daarop had te 's-Gravenhage bij oproep van de Staten-Generaal een voorbereidende samenkomst plaats van predikanten en hoogleraren, waarin met 13 tegen 4 stemmen tot een drietal zaken werd geadviseerd. De tegenstemmers waren Arminius, Uytenbogaart en twee utrechtse predikanten.

In 1608 werd het nog fraaier! Arminius en Gomarus moesten maar eens voor de Hoge Raad (het hoogste rechtscollege) komen!

Gomarus weet direct de juiste oplossing: „Het zijn kerkelijke zaken en die moeten kerkelijk behandeld worden." M.a.w., Heren, U bemoeit U met zaken, waarmee U niets te maken hebt."

De hoogleraren kregen van de Iloge Raad en de Staten van Holland de vermaning mee, elkaar te verdragen.

In de herfst van hetzelfde jaar werd het al heel erg. De classis Alkmaar had 5 predikanten geschorst, omdat zij zich alleen aan de Formulieren wilden verbinden, „voorzover zij (d.i. de Formulieren) met de H. Schrift overeenkomen."

Direct kwamen de Staten van Holland tussen beide en eisten(!) herstel. De classis toonde echter ruggegraat en weigerde: in de kerkelijke zaken is zij aan de Overheid niet ondergeschikt.

Nu werd aan de vroedschap opgedragen die kerkelijke heren eens op hun nummer te zetten en de afgezette arminiaanse predikant Venator, een man van slechte zeden, weer op de kansel te brengen. De vroedschap deed het wijselijk niet. Toen werd zij door de Staten eenvoudig afgezet en aan Maurits verzocht een nieuwe vroedschap aan te stellen. De stadhouder maakte inderdaad van dit zijn recht gebruik, maar — benoemde enkel Gomaristen! Venator ging hevig te keer en lasterde er op los.

Weer kwamen de Staten van Holland tussenbeide en zetten de gereformeerde vroedschap af, die vervangende door Arminianen. En deze vroedschap zette de hele kerkeraad af, die natuurlijk vervangende door mannen van eigen kleur. De Gomarist ds Hellenus werd de stad uitgejaagd; hij was volgens de Arminianen de meest onverdraagzame man.

Ziehier een voorproefje, van wat in de toekomst komen zou. Achter dit alles zat Oldenbarnevelt; hij was de machtige drijver in dit arminiaans gewoel, de felle tegenstander van al wat Gereformeerd was.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen