Petrus Dathenus

(7.)

Ten gevolge van het sluiten van de Pacificatie van Gent in 1576, was de strijd tussen Roomsen en Protestanten even geluwd, doch al spoedig laaide deze weer op. Vooral ook omdat er van de toepassing der verschillende bepalingen van de Pacificatie niet veel was terecht gekomen. Aan de landvoogd Matthias en aan de Raad van State wordt nu een smeekschrift aangeboden, waarin men vraagt om gelijkstelling van de beide godsdiensten, . Matthias was met dit verzoek niet zo erg ingenomen; de Prins evenwel greep deze gelegenheid met beide handen aan, om zo zijn ideaal: algemene verdraagzaamheid in het stuk van de godsdienst te kunnen bereiken. Dit beginsel was door de Prins steeds nagestreefd en hij hoopte nu cle iverwezenlijking van zijn ideaal nog met eigen ogen to kunnen aanschouwen. De Prins neemt nu cle verdere regeling persoonlijk ter hand en reeds spoedig wordt een ontwerp-godsdienstvrede aan de staten ter beoordeling aangeboden. De voornaamste bepaling van het verdrag was, dat de hervorm-

den in elke plaats vrij hun godsdienst zouden mogen uitoefenen, wanneer honderd gezinnen zulks begeerden; daartegenover zouden dan in de Protestantse gewesten de Roomsen godsdienstvrijheid verkrijgen. Tegen deze voorgestelde godsdienstvrede kwam Datheen in heftig verzet, want deze stond op het standpunt, dat de Overheid de valse godsdienst had te weren (Art. 36). Ook van Roomse zijde kwam er verzet, zodat er van de hele godsdienstvrede niet veel is terecht gekomen. De Prins zag niet alleen Datheen, maar ook vele andere Calvinisten als tegenstanders tegenover zich. Het ijveren van de Prins voor de godsdienstvrede is wel de eerste aanleiding geweest tot de verwijdering tussen Datheen en Oranje.

Van 3—18 Juni 1578 werd de Synode te Dordrecht gehouden, die Datheen bijwoonde als afgevaardigde van de Overlandse classis. Ja, Datheen werd zelfs gekozen als voorzitter en vele gewichtige besluiten wei-den op deze Synode genomen. Allereerst werd op deze Synode de psalmberijming van Datheen goedgekeurd en voor kerkelijk gebruik ingevoerd. Ook de Bijbelvertaling kwam ter sprake. Datheen en Marnix van St. Aldegonde kregen opdracht uit te zien naar bekwame mannen, cbe dit werk zouden kunnen uitvoeren. Eveneens werd dit besloten aangaande de Institutie van Calvijn. Vanuit Gent was er bij de Synode een verzoekschrift ingekomen, om hen aan enige geleerde en godvruchtige mannen te willen helpen. Op dit verzoek werd welwillend beschikt en Datheen daarvoor aangewezen. Alvorens zich naar Gent te begeven heeft Datheen eerst nog een rondreis door ons land gemaakt en o.a. de steden Amsterdam en Utrecht bezocht.

Op zijn reis naar Gent ontmoette Datheen in Antwerpen de Prins van Oranje en deze verzocht hem in Antwerpen te willen blijven en niet naar Gent te gaan. De Prins had daar een bedoeling mee. Antwerpen had de godsdienstvrede aangenomen en daar leefden! nu Protestanten en Roomsen vreedzaam naast elkander.

In Gent was dit evenwel niet zo. Daar wilden de Protestanten er niets van weten aan de Roomsen vrijheid van godsdienst te verlenen. Van de voorgestelde godsdienstvrede moest men niets hebben en als antwoord op het voorstel van de Prins was men daar begonnen de kloosters r te plunderen en de beelden uit de kerkgebouwen met geweld te verwijderen. De hoofdleiding van het verzet in Gent was in handen van Jan van HembyZe, die echter niet uit geloofsovertuiging, doch* alleen uit eigenbelang zich tegen de godsdienstvrede verzette.

De Prins, die wel wist hoe Datheen tegenover de godsdienstvrede stond, was bevreesd dat Datheen in Gent zich aan de zijde van Hembyze zou scharen. En zijn plan, om te trachten Gent alsnog voor zijn voorstel te winnen, zou dan de bodem worden ingeslagen. Datheen was echter niet te bewegen in Antwerpen te blijven en zo verschijnt hij dan eind September 1578 te Gent. Openlijk van de kansel af waarschuwt Datheen voor het goddeloost plan tot het invoeren van een godsdienstvrede. Datheen sprak uit geloofsovertuiging. Jammer, dat hij blind was voor de huichelarij van Hembyze, aan wiens zijde hij zich schaarde. De Prins durfde > hij te beschuldigen van atheïsme. Vanzelfsprekend bracht dit verwijdering tussen Datheen en de Prins. Doch dit was niet de enige reden; ' er was nog een oorzaak.

In die dagen was de grote vraag op politiek gebied: zal men hulp zoeken bij Frankrijk of bij Engeland? De Prins voelde het meest voor Frankrijk. Datheen en zijn vrienden daarentegen ijverden voor aansluiting bij Engeland.

Maar vooral de Gentse troebelen zijn de ooi^zaak geworden van de verwijdering tussen de Prins en Datheen. Bij die troebelen had Hembyze de leiding. Tenslotte heeft de Gentse bevolking de hulp van de Prins ingeroepen. Deze heeft de orde in Gent hersteld. In deze geschiedenis wordt vaak de naam van Datheen in één adem genoemd met die van Hembyze en wordt hij mitsdien uitgemaakt voor een heethoofd en een oproermaker. Dit oordeel is echter zeer onbillijk, 't Is waar, zowel Datheen als Hembyze, beiden waren sterk gekant tegen de godsdienstvrede en tegen het hulp-zoeken bij Frankrijk. Doch Datheen was dit uit innerlijke geloofsovertuiging; bij hem was het een strijd voor de heilige beginselen; een opkomen voor de ere Gods; maar bij Hembyze ging het om eigen belang; hij was een geslepen volksleider.

Datheen streed voor een zuiver doel en de uitkomst heeft bewezen, dat niet Oranje, maar hij gelijk heeft gehad.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen