SPINOZA

1632 — 1677

We hebben enigermate nagegaan wat Spinoza in zijn systeem verstaat onder substantie en onder attribuut. Nu clan nog iets over het begrip modi (enkelvoud modus.) De enkele dingen, de eindige substanties die wij om ons heen zien, zijn verschijningsvormen van de oneindige substantie, de godheid. Heel die eindige substantie wordt door Spinoza langs wiskundige weg verklaard. Hierin zien we duidelijk de invloed van Descartes, over wie we eerder geschreven hebben. Maar, Spinoza is in dit opzicht nog consequenter dan Descartes en als hij zijn wiskundige redeneringen ook toepast op het terrein van de zielkunde, worden zijn betogen bijna onverteerbaar.

Alle handelingen en strevingen in heel het rijk der natuur worden volgens Spinoza bepaald door een oorzaak, nooit door een doel. Dit standpunt noemt men determinisme. Nu is het zo, dat als toch mijn handelingen bepaald zijn door oorzaken die ik niet ken, ik dan ook niet verantwoordelijk ben. In zijn correspondentie heeft Spinoza wel verklaard, de mens voor zijn daden verantwoordelijk te willen stellen, maar anderzijds wil hij niet weten van een „schuldige mens". Verantwoordelijkheid zonder schuldigheid is echter een begrip, dat moeilijk te verklaren is!

Alle hartstochten in de mens komen voort uit de drang van een wezen om in zijn bestaan te volharden. Een vrije wil is er niet, aldus Spinoza. „Als een vallende steen bewustzijn had, dan zou hij zich ook inbeelden vrijwillig te handelen". Hier hebben we natuurlijk tal van uitspraken waar we het niet mee eens kunnen zijn, maar in zijn „zielkunde" geeft Spinoza blijk van grote mensenkennis. Ja dan heeft hij soms beschouwingen, die doen denken aan de „grote" psychologen uit de 19e eeuw.

Rest ons nog de vraag, wat Spinoza beschouwt als het hoogste goed of geluk des mensen. Hierin is hij uitgesproken rationalist, verheerlijker van de rede.

Gelukkig is hij, die de chaotische stroom der dingen om zich heen leert zien, en de chaotische stroom deibegeerten in zich leert richten sub specie aeternitas, dat is onder het gezichtspunt der eeuwigheid. Hij die alle dingen als bepaald ziet, kan niet klagen. In de mens die dit juiste inzicht heeft, komt God tot zelfbewustzijn. Die juiste kennis voert tot liefde van God en déze , , amor intellectualis Deï", deze verstandelijke liefde tot God schenkt de mens zielerust en zielevreugde. De weg daartoe is blijkbaar heel moeilijk, zegt Spinoza, want weinigen vinden hem. Maar hij kan gevonden worden.

Groot is de invloed van Spinoza geweest op het wijsgerige denken in Nederland, Frankrijk en Duitsland. Wé noemen slechts enkele namen: Goethe, Fichte, Schelling, Hegel, Haeckel, Schopenhauer, Nietsche, Bergson. Zij allen hebben meer of minder geput uit Spinoza's wijsgerige systeem. Volgens Bavinck is zijn filosofie hét systeem van de 19e eeuw.

Wanneer wij als Christenen over hem oordelen, merken we op, dat Spinoza diametraal staat tegenover de grondwaarheden van het Christendom. Hij loochent de persoonlijke Godheid, de doelmatige werkzaamheid Gods in de wereld, de voorzienigheid, de bovennatuurlijke openbaring, de persoonlijke onsterfelijkheid der ziel, enzovoort. Daarom zal het ware Christendom onverzoenlijker staan tegenover Spinoza, dan Spinoza stond tegenover het Christendom. Hij vond dat zeer geschikt voor het eenvoudige volk. Jezus beschouwde hij als de grootste en nobelste aller profeten.

In Den Haag is 200 jaar na zijn dood een standbeeld voor hem opgericht, waarvoor bijdragen gekomen waren uit alle delen van de wereld. In een toespraak werd gezegd: „Het waarachtigste beeld van God is misschien door deze mens gezien."

Deze uitspraak toont ons alleen, tot welk een vermetele hoogte van waanwijsheid een mens kan komen, die van God afgevallen is en de rechte Godskennis kwijtgeraakt is.

Wanneer God uit genade Zijn beeld in Zijn volk gaat herstellen en dat volk weer iets van Gods deugden leert kennen, al is het slechts in beginsel, dan kent zulk een mens meer van God dan door de scherpzinnige filosofieën gekend kan worden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen