Vaderlandse Geschiedenis

Hot kerkelijk godsdienstig leven in de Bourg. Oostenrijkse tijd

Uiteraard kan dit onderwerp, als meer behorend tot de vaderlandse kerkgeschiedenis, niet uitvoerig behandeld worden. Toch dienen wij er iets van te zeggen.

De jaren 1378—1409 zijn in de alg. kerkgeschiedenis bekend door het pauselijk schisma.

De pausen van Rome en Avignon wisselden herhaaldelijk banbliksems en ieder hunner had zijn aanhangers.

De duitse kerk, waartoe het aartsbisdom Keulen en als onderdeel hiervan het bisdom Utrecht behoorde, stond aan de zijde van Rome. Ook de toestand der geestelijkheid was in-treurig en velen begrepen, zo gaat het verkeerd; er moet verbetering komen.

Het zijn de theologen Gerson en d'Ailly geweest, die veel invloed hebben uitgeoefend tot bijeenroeping van een 3-tal concilie's (Pisa, Constanz en Bazel) om de kerk die „krank in hoofd en leden" was, te genezen.

Tevergeefs. Zodra het concilie, zegt Dr Vos zeer geestig, een beter hoofd gekozen had, werd het terstond weer krank van eigenbelang.

Zeer treurig was het gesteld in de kloosters, ook in onze lage landen.

Geert Groote van Deventer bond de strijd aan tegen de zedeloosheid der geestelijken. Zijn volgelingen de Broeders des gemenen Levens trachtten door woord en geschrift een gunstige invloed uit te oefenen op de zeden des volks.

Van betekenis was, dat Windesheim (de kloosterafdeling van de Broeders) op het concilie van Constanz werd vrijgesproken van de beschuldiging van ketterij, tegen hen ingebracht door de Dominicaan Grabow van Groningen en hun privilegiën werden vermeerderd.

De Windesheimers zijn ook bekend geworden door hun kloosterreformatie. Een van hen, Joh. Busch, vertelt er mooie staaltjes van. Op een keer had de priores van een nonnenklooster in Duitsland, hem opgesloten in de kelder!

Waren de „reformatoren" echter vertrokken, dan ging het oude leventje weer van vooraf aan.

Hier willen wij ook noemen de Observantie, een hervormings gezinde partij in de orde der Franciscanen.

De merkwaardigste van die Observanten is geweest de spreekwoordelijk geworden Joh. Brugman. Hij is bekend geworden door zijn klooster reformatie en vooral door zijn gerenommeerde volkspredikatie's. Hij stierf in 1473.

Ook andere kloosters werden bezocht. Zo, die der Benedictijnen door Nicolaas van Cusa.

En toch konden al die pogingen van verbetering niet baten. Waarom? De wortel van het kwaad bleef zitten: de leer bleef onveranderd.

Het is de gezegende Kerkhervorming, die terugkeerde tot de waarheid der Heilige Schrift.

Men noeme dus niet, gelijk wij in ons vorig artikel al schreven mannen als Thomas a Kempis „voorlopers der Hervorming". Zij bleven trouw aan de H. Moederkerk.

Een uitzondering maakten wij voor Wessel Gansfort, door Luther zo gewaardeerd. Bij hem beluisteren wij reformatorische klanken.

Invloed der Hervormers op de Nederlanden. Door de duitse handel waren de leerstellingen van Luther hier het vroegst bekend.

En toch heeft Zwingli vooral in 't Noorden aanvankelijk de grootste invloed uitgeoefend. Graaf Edzard hervormde in Oost-Friesland in Zwingliaanse geest. Men stond in voortdurende correspondentie met Bullinger, de opvolger van Zwingli.

Misschien is het voor onze lezers wel interessant te vernemen, dat Zwingli's avondmaalsbeschouwing onder invloed van de humanist Hoen van 's-Gravenhage moet ontstaan zijn.

Ook Luther had in deze landen zijn contacten. Hij gevoelde zich, zoals we boven schreven, zeer aangetrokken tot Wessel en verzorgde zelfs in 1521 en 1522 een uitgave van diens werken.

Wij zouden bij deze mannen kunnen voegen de vriend en medestrijder van Luther, Melanchton, die in voortdurende briefwisseling stond met Nederlandse geleerden. Zeer groot is de invloed van Calvijn geweest; niet alleen in deze landen, maar ook in Zwitserland, Engeland, Schotland enz. Zijn werken, waaronder veel commentaren op de boeken der H.S., zijn brieven met gewaardeerde adviezen, zijn talrijk. Bijzonder herinneren wij aan zijn hoofdwerk: Institutie of onderwijzing in de christelijke leer, een boek van blijvende betekenis.

Aan de hogeschool te Genève werden velen gevormd. Omdat Calvijns invloed zo groot is geweest, dacht het ons wel goed in een der volgende artikelen te handelen over het Calvinisme in de Nederlanden.

Rome's tegenaanval. De Hervorming is van grote betekenis geweest; kennelijk een werk des Heeren.

Rome noemt haar, vanuit zijn standpunt, een revolutionaire beweging: een omverwerping van het gezag. Daarom kon de strijd niet uitblijven.

Satan werkt gaarne met de wapenen van vervolging en haeresie, om ware het mogelijk, het rijk van Jezus Christus te gronde te werpen.

Ook in de Nederlanden zien wij beide wapens gebruikt. Rome gebruikte het wapen van geweld.

Merkwaardig is de aanvankelijke houding der landsregering, met name die van landvoogdes Margaretha (van Oostenrijk.)

Toen de Dominicanen van Leuven aandrongen op n.b. gewelddadige onderdrukking der ketterij, weigerde zij. Als hoofdoorzaak van de beweging noemde zij: de onvoorzichtigheid en ongeschiktheid der geestelijken.

Ook in ons land nam de hervormingsbeweging toe. Men verfoeide vooral de aflaathandel.

Toen moest de regering wel ingrijpen en ging over tot vervolging van enkele ketters. Vooral de kloosters der Augustijnen waren haarden van ketterij. Wij noemen die van Antwerpen en Dordrecht (prior H. van Zutfen.) Dit is gemakkelijk te begrijpen: was ook Luther niet een Augustijner?

De eerste Z. Ned. martelaren waren dan ook uit die kring.

Maar veel magistraten stonden eer sympathiek dan antipathiek tegenover de ketters. Ook het volk nam tegenover de vervolging een dreigende houding aan door oproeren.

Toen verscheen in Sept. 1520 de pauselijke nuntius Alexander op het appèl, teneinde met onze landsheer Karei V een samenspreking te hebben. Deze samenspreking had plaats te Antwerpen. Hij bewoog Karei een reeks plakkaten uit te vaardigen tegen de geschriften van Luther, waarin het drukken, verspreiden, lezen van deze op poene van geldboete verboden werd.

Maar noch de bisschop van Luik, noch bisschop Filips van Utrecht interesseerden zich voor de uitvoering!

(Wordt vervolgd)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen